Zenuwachtig van Einstein

Wat deed Albert Einstein op 14 en 15 februari 1921 in Amsterdam? En waarom werd zijn Leidse boezemvriend en collega-fysicus Paul Ehrenfest daar zo zenuwachtig van?...

Vorige week verscheen het twaalfde deel van The Collected Papers of Albert Einstein, de oeverloze reeks waarin alle bekende Einstein-documenten worden gebundeld. Het nieuwe deel bevat 350 brieven uit 1921, het jaar dat Einstein voor het eerst een reis naar de Verenigde Staten maakte.

Heel veel nieuws staat er voor doorgewinterde biografen en wetenschapshistorici niet in. Als man van de relativiteitstheorie worstelt Einstein vooral waarneembaar met zijn snel groeiende roem. Tegelijk gebruikt hij zijn naam steeds meer voor politieke doeleinden, als pacifist en zionist. Dit tot groeiende ergernis van rechts-nationalistisch Duitsland.

Wetenschapshistorici pur sang zijn vooral opgewonden over een lezing die Einstein op 4 mei houdt op de Francis W. Parker School in Chicago, over de ontdekking van relativiteit in 1905. In relativiteit staat centraal dat de lichtsnelheid universeel is. Vraag onder historici was altijd of Einstein dat zelf had bedacht, of dat hij de lichtproeven kende van de Amerikanen Michelson en Morley, die dat in 1887 aantoonden.

De Utrechtse historicus dr. Jeroen van Dongen, een van de redacteuren van het nieuwe deel, concludeert in een net verschenen artikel dat Einstein de proeven wel kende, maar dat later ontkende, om wetenschapsfilosofische redenen.

Voor Nederland is vooral de brief van de Leidse theoreticus Paul Ehrenfest van 21 februari 1921 aan Einstein interessant. Einstein, hoogleraar in Berlijn, is een week eerder twee dagen in Amsterdam geweest met een delegatie van Duitse pacifisten. ‘Voor een politiek avontuur’, schrijft hij kort daarvoor aan Ehrenfest. Het plan is te ageren tegen de torenhoge herstelbetalingen die Duitsland na de Eerste Wereldoorlog zijn opgelegd. Recept voor meer oorlog, is de vrees. In zijn antwoord smeekt Ehrenfest Einstein ‘stil als een pasgeborene’ te blijven over zijn reis, om Nederlandse collega-fysici niet in verlegenheid te brengen.

Die nervositeit had alles te maken met de moeizame manier waarop Leiden Einstein een jaar eerder als bijzonder hoogleraar had binnengesleept. De benoeming werd aanvankelijk geblokkeerd door het ministerie van Onderwijs, dat meende dat het Carl Einstein betrof, een in Antwerpen actieve anarchist die ook nog hokte met een beruchte Rooie Gravin. Toen dat een vergissing bleek, was de aanstelling snel een feit. Ehrenfest lijkt bang voor nieuw gedoe, nu rond de echte Einstein.

Die lijkt inderdaad vooral zijn naam aan de goede zaak te hebben willen lenen. Op het congres in Amsterdam zei Einstein geen woord. De tweede dag bezochten de Duitse pacifisten in alle rust het Rijksmuseum voor ze weer afreisden naar Berlijn.

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden