Zelfvertrouwen neemt toe, maar de vrees evenzeer

Hoe ziet de joodse gemeenschap de toekomst? De gruwelen van de Tweede Wereldoorlog zijn zeker niet vergeten, maar de jeugd heeft oog voor het geloof en de tradities....

De vlekken die de klodders spuug achterlaten, dwingen Sami Bar-On, eigenaar van het kosjere restaurant Ha Carmel, tot ramen lappen. Elke dag opnieuw. 'Daar zaten ze vanochtend', zegt hij al wijzend naar de davidster op de ruit. 'Drie grote vlekken.'

Het frustreert, maar bang maken de antisemitische spugers hem niet. 'Ik ben een trotse jood in Nederland.' De Israëlische vlag wappert fier boven de ingang van het Amsterdamse restaurant. Op zijn hoofd draagt Bar-On een keppeltje. 'De joodse gelovige gemeenschap in Amsterdam is klein', zegt de toezichthoudster van de kosjere keuken. 'En 90 procent eet hier wel eens.'

Dat aantal is een aanzienlijk deel van de joodse geloofsgemeenschap in Nederland. Van de circa 45 duizend joden, woont de helft in Amsterdam (vooral in Buitenveldert) en Amstelveen. Eenderde van de Nederlandse joden is verbonden aan een orthodoxe, traditionele of liberale gemeente.

In Amsterdam, zijn dan ook de meeste mogelijkheden voor een 'joodse levenswijze'. Kinderen kunnen er naar een joodse school, zoals Rosj Pina en Maimonides. Op vrijdagavond en zaterdagochtend kan er sabbat gevierd worden in de sjoel, ofwel de synagoge.

'Toen ik zestig jaar geleden uit Auschwitz terugkwam, was er niets meer. De paar joden die waren overgebleven, zeiden: het is afgelopen met het jodendom in Nederland', herinnert de orthodoxe Bloeme Evers-Emden (78) zich. Maar niets blijkt minder waar. 'De joodse gemeenschap is inmiddels overgeorganiseerd. Voor alles is een clubje.'

Toch zijn de mogelijkheden niets vergeleken met die in New York en Londen. 'Maar voor joden uit de Mediene, alles buiten Amsterdam, is Mokum een paradijs. Het is hier een stuk gemakkelijker om joods te leven', zegt rabbijn Menno ten Brink van de Amsterdamse Liberale Joodse Gemeente. 'Mokum is een beetje dorps, iedereen kent iedereen. Maar we zijn er weer. En we zijn er trots op.'

Toch is assimilatie, het zich niet meer verbonden voelen met de joodse levenswijze, nog steeds een grote zorg voor de gemeenschap. 'Als je kijkt naar de toename van de gemengde huwelijken, dan kun je over een paar generaties een verwatering verwachten', zegt Marlene de Vries. Zij deed de afgelopen jaren onderzoeken naar joden in Nederland. (Een blijvende band? en Joden in Nederland anno 20 0 0). Volgens De Vries is er een kans dat er op den duur een kleine harde kern van overwegend orthodoxen zal overblijven.

Rabbijn Ten Brink maakt zich minder zorgen. Zijn gemeente maakt plannen om naar een grotere synagoge te verhuizen en het aantal kinderen dat lessen volgt bij zijn sjoel is de afgelopen tien jaar meer dan verdubbeld, naar 170.

De behoefte aan de joodse rituelen en feesten zoals Bar Mitswa, Chanoeka en Pesach neemt toe, aldus Ten Brink. 'Ondanks de toename van de gemengde huwelijken. Veel joodse ouders willen hun kinderen joods opvoeden. Ze willen hun iets meegeven van de cultuur en tradities. Deze generatie heeft het zelf vaak niet meegekregen, omdat hun ouders door de slechte ervaringen in de oorlog niets met het jodendom te maken wilden hebben.' Je joods voelen, ook al ben je zo niet opgevoed. 'Het is een niet te definiëren gevoel. We noemen het Nesjomme, een soort ziel.'

Dat geldt ook voor Patrick Sternfeld. Na de dood van zijn vader begon hij zich meer bewust te worden van zijn joodse achtergrond. Daarom zet hij zich in als vrijwilliger voor het Joods Maatschappelijk Werk. Hij organiseert sederavonden die zijn bedoeld voor mensen zoals hij. 'Zo geef ik invulling aan mijn betrokkenheid bij een groep die een unieke, maar veelal pijnlijke geschiedenis deelt.'

Het joodse gevoel is bijzonder, beaamt Sami Bar-On van het kosjere restaurant. 'Je bent het alleen als je moeder een jood is. Je kunt het niet zo gemakkelijk worden zoals je katholiek, protestant of boeddhist kunt worden.' Maar alleen leuk is het niet. Bar-On wil niet in de krant uitleggen waarom het jodendom zo mooi is. 'Dan krijg ik morgen een steen door de ruit.'

Verhalen van jongetjes met keppeltjes die in elkaar geslagen worden doen de ronde. Joodse instanties ontvangen regelmatig dreigbrieven. Voor de sjoel van rabbijn Ten Brink staan op sabbat twee brede mannen met zonnebrillen die tassen controleren. Als ze je niet kennen of als je niet op de lijst staat, heb je pech. Dan mag je er niet in. Ten Brink: 'Het is helaas nodig .'

Als Salo Noot (12) met zijn klas op pad gaat, vraagt de lerares de kinderen om de keppeltjes af te doen of een pet te dragen. 'Ik word soms uitgescholden voor vuile kankerjood, maar dat probeer ik te negeren', vertelt Salo. Hij woont in een buurt met veel moslims. 'Een van hen was mijn vriend, maar wilde niet meer toen hij hoorde dat ik joods ben.'

Woedend wordt Bloeme Evers-Emden elke keer als ze antisemitische verhalen hoort. Daarom gaf de 78-jarige 'weerbaarheidscursussen'. 'Zodat als je ermee wordt geconfronteerd meteen weet wat je moet zeggen, en niet de volgende dag pas een goed antwoord hebt.'

Elisha Evers begrijpt die woede van zijn oma goed. Zij heeft het immers allemaal aan den lijve ondervonden toen ze als 18-jarige naar Auschwitz werd afgevoerd. Angstig wil hij zich niet noemen. Hij is bezorgd.

Ooit zal het weer mis gaan in Europa, ondanks de weerbaarheidscursussen of andere initiatieven om antisemitisme tegen te gaan. Daar is hij van overtuigd. 'Als ik om me heen kijk naar al de probleemjongeren en de toenemende werkloosheid. Geheid zal de woede zich weer tegen ons keren.' Hij is al aan het kijken naar een tweede huis in Israël.

Iedereen heeft een klap van de molen gekregen, beaamt Ten Brink. Toch ziet hij de toekomst voor de joden in Nederland minder somber in. De invloed van de Tweede Wereldoorlog op het dagelijks leven neemt wel af, aldus de rabbijn. 'Aan dodenherdenking wordt veel waarde gehecht. We zijn er nog niet klaar voor om het af te schaffen. Ook al zijn er steeds minder joden die de vervolgingen zelf hebben meegemaakt. Misschien wordt over een paar generaties deze oorlog net zoiets als de Tachtigjarige oorlog.'

Salo kan zich dat nog niet voorstellen. 'Ze noemen ons ook wel de vraag-generatie. We willen alles weten, zodat ik straks als mijn oma dood is mijn kinderen kan vertellen wat er is gebeurd.' De Tweede Wereldoorlog is nog steeds belangrijk in zijn dagelijks leven. 'Als de oorlog er niet was geweest, had ik bakken met familie. Nu niet, ik heb geen huwelijken van neven of familiefeesten zoals anderen.'

Salo's band met Israël is net als bij veel jonge Nederlandse joden minder hecht dan bij ouderen. 'Ik heb er eigenlijk last van. Joden in Nederland worden geconfronteerd met de Israëlische acties tegen de Palestijnen.' De komst van de joodse staat heeft veel voor de overlevenden van de oorlog betekend, vertelt onderzoekster De Vries. 'Voor het geval dat er in Europa weer een gek opstaat.'

Dat had niet alleen gevolgen voor het joodse zelfgevoel. Toen in 1967 het Israëlische leger land veroverde, gaf dat de joden in Nederland zelfvertrouwen. De Vries: 'Het idee dat joden ook konden vechten en niet kansloos naar de gaskamer werden geleid. Tot die tijd waren de joden angstig en wilden ze niet opvallen.'

'Israël geeft me een gevoel van zekerheid', beaamt Bloeme Evers-Emden. Dat Israël volgens sommigen momenteel de gevaarlijkste plaats ter wereld is voor een jood, deert haar niet. Voor haar is het land gewoon belangrijk. 'Ik heb eens uitgerekend dat de kans om hier de loterij te winnen groter is dan om daar opgeblazen te worden bij een aanslag. Er rijden daar zoveel bussen. Slechts een keer in de vier, vijf maanden lukt zo'n aanslag .'

Dat Israël een kleinere rol speelt in het leven van de jongere joden, vindt ze spijtig. Maar dat de Tweede Wereldoorlog een kleinere rol speelt in het leven van de jonge joden, betreurt Bloeme Evers-Emden niet. 'Mijn kleinkinderen weten weinig. Dat is maar goed ook. Het gevoel van een touw om je nek dat langzaam steeds strakker wordt aangetrokken, wil ik niet overdragen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden