Zelfstandige corporaties gaan de markt op

Sinds ze hun eigen broek moeten ophouden, doen steeds meer volkshuisvesters het samen. Maar verzet is er ook, soms tot het laatst toe....

De wereld van de woningbouwcorporaties is de laatste tien jaar ingrijpend veranderd. Eind jaren tachtig waren er nog meer dan duizend woningbouwcorporaties en gemeentelijke woningbedrijven actief. Nu zijn dat er nog zevenhonderd. Alleen al begin dit jaar ontstonden door fusies 27 nieuwe corporaties. Vooral in de Randstad, Gelderland en Noord-Brabant grijpt de schaalvergroting om zich heen.

Het concentratieproces begon eind jaren tachtig door het nieuwe, liberalere volkshuisvestingsbeleid van wijlen staatssecretaris Heerma. In 1995 werden de schulden van de corporaties weggestreept tegen de subsidies die ze nog van de rijksoverheid mochten verwachten. Sindsdien moeten ze hun eigen broek ophouden en zelfstandig opereren.

Die verzelfstandiging wierp zijn schaduw al vooruit, doordat veel gemeenten begin jaren negentig hun woningbedrijven ophieven. Het gemeentelijk woningbezit werd toen ondergebracht in een stichting of, na een fusie, bij een nieuwe woningbouwcorporatie.

Zo'n fusie was vaak nodig omdat het (voormalig) gemeentelijk woningbedrijf krap bij kas zat. De gemeente beheerde meestal de slechtste delen van het woningbestand (met de armste huurders). De oude, verzuilde woningbouwverenigingen van sociaal- of christen-democratische huize hadden de betere woningen in eigendom.

Ook regionale welvaartsverschillen leiden vaak tot samenwerking. Woningbouwverenigingen zijn, net als pensioenfondsen, vrijgesteld van een aantal belastingen. In ruil daarvoor moeten ze hun winsten investeren in de sanering van oude stadswijken. Het probleem is alleen dat de rijkere corporaties soms actief zijn in gebieden waar niet zoveel is te doen, terwijl hun arme neefjes geen geld hebben voor hun plannen.

Die scheefgroei wordt meestal verholpen met goedkope leningen van de rijker bedeeld corporaties aan de armere. Of toch weer met een fusie. Zoals die tussen Portaal uit Arnhem/Nijmegen en de woningbouwvereniging uit Leiden.

De verzelfstandigde woningbouwcorporaties gaan steeds marktgerichter opereren. Eind vorig jaar bundelden zes corporaties uit de Randstad een deel van hun activiteiten in Kristal. De eigenaren van Kristal blijven zelfstandig. Maar ze hebben hun marketing, informatisering en hun financiële beheer in het nieuwe bedrijf ondergebracht.

Kristal gaat ook het grootschalige projectontwikkelingswerk doen waarmee de corporaties zich steeds meer bezighouden. Ook gaat het bedrijf nieuwe producten ontwikkelen, zoals combinaties van wonen en zorg.

Zulke gezamenlijke ondernemingen zijn schering en inslag en zullen op den duur weer tot nieuwe fusies leiden. Niet iedereen is daar gelukkig mee. PvdA-Kamerlid A. Duivesteijn vreest bijvoorbeeld dat grote landelijke woningbouwcorporaties zich te weinig gelegen zullen laten liggen aan de plaatselijke woningmarkt.

Kritiek is er ook op het beheer van de nieuwe corporaties. Tien jaar geleden waren de meeste corporaties nog verenigingen. De directies legden verantwoording af aan een verenigingsraad. Nu wordt meer dan driekwart van de corporaties door een stichting bestuurd. De directeuren en de vaak door hen benoemde stichtingsbesturen hebben alle macht (en kapitaal) in handen.

Dat moet veranderen, schreef L. Vulperhorst van het adviesbureau Andersson Elffers Felix vorig jaar in een studie over de nieuwe woningbouwcorporaties. De bestuurders moeten weer leren verantwoording af te leggen. 'Dat kan bijvoorbeeld door van de stichtingen vennootschappen te maken, waarvan de aandelen in handen van de huurders zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden