Strandwacht Andrea Bedina uit de luxebadplaats Riccione heeft op Lega gestemd, omdat die opkomt ‘voor mensen die willen werken’.

Reportage Italië

Zelfs op het strand zie je de kloof tussen Noord- en Zuid-Italië

Strandwacht Andrea Bedina uit de luxebadplaats Riccione heeft op Lega gestemd, omdat die opkomt ‘voor mensen die willen werken’. Beeld Zolin Nicola

De badplaatsen Riccione en Cattolica liggen naast elkaar, maar politiek verschillen ze hemelsbreed. Inwoners vertellen waarom ze hun heil zoeken bij de radicaal-rechtse Lega of juist bij de Vijfsterrenbeweging. Die opvallend genoeg landelijk afkoersen op samenwerking.

Toen Matteo Salvini, de Italiaanse partijleider van Lega die dit weekend de laatste oneffenheden uit een ongekend radicaal regeringsakkoord aan het wegwerken was, hier afgelopen februari campagne voerde, had hij het vooral over Frits Bolkestein.

‘We stoppen die Bolkestein’, riep de radicaal-rechtse politicus in een tent op het strand, hier een paar honderd meter verderop.

‘Bravo, bravo’, antwoordde het publiek.

‘Als wij straks regeren, zullen we naar Brussel trekken om Bolkestein tegen te houden. Bolkestein zal hier nooit komen. Door die infame Bolkestein verliezen wij 300 duizend banen. Maar maken jullie je geen zorgen: Bolkestein bestaat straks niet meer voor ons.’

‘Bravo!’, riep ook strandwacht Andrea Bedina (31). Hij was erbij in de tent en het was prachtig, zegt hij. ‘Italië is een land van achtduizend kerktorens, en onder al die torens zal je andere problemen vinden, net zoals je overal andere wijn kunt drinken, en andere pasta kunt eten. En het probleem hier in Riccione heet Bolkestein. Het is dus geweldig dat een landelijke politicus belooft dat voor ons op te lossen.’

Riccione is een stad hoofdzakelijk bestaande uit een langgerekte strook strand waar het in de zomer krioelt van de toeristen en in de winter praktisch uitgestorven is. De bewoners werken vrijwel allemaal in het toerisme. In hotels, restaurants of in een van de ruim bijna tweehonderd strandtenten, vrijwel allemaal familiebedrijfjes.

Zwaard van Damocles

En precies daar komt Bolkestein om de hoek kijken. Vroeger was het immers simpel. De familiebedrijfjes die parasols en strandbedjes verhuren, pachtten op hun beurt de strook zand van de gemeente die de vergunning elke zes jaar automatisch verlengde, en dat generaties lang. Maar toen was daar opeens de toenmalige Eurocommissaris Frits Bolkestein die voorstelde het vergunningensysteem voor strandtenthouders te liberaliseren, zodat iedereen kan toetreden. Die wet, die op een enorme weerstand stuitte bij de ruim dertigduizend strandtenthouders, werd lange tijd tegengehouden in Italië. Nog altijd hangt Bolkestein als een zwaard van Damocles boven de 7.500 kilometer lange Italiaanse kuststrook. Het gevolg: ook de strandtent waar Bedina werkt, krijgt binnenkort misschien te maken met openbare aanbestedingen. Dan zal de familie die hier al generaties werkt het in een veiling moeten opnemen tegen grote bedrijven. Of tegen de maffia. Of misschien wel tegen de Russen en de Chinezen.

‘Daarom stem ik op Salvini’, zegt Bedina. ‘Salvini komt op voor ondernemers, voor mensen die willen werken. Terwijl een partij als de Vijfsterrenbeweging zich richt op een... tja, op een andere groep.’ Hij wijst naar links, richting het Zuiden.

Daar, in het Zuiden, staat zijn naamgenoot Andrea Lucchese (50), chef-kok van ristorante Lamo in de stad Cattolica. Net als Bedina moet ook Lucchese het hebben van de vier maanden werk in het toeristenseizoen en net als Bedina vindt ook Lucchese dat het tijd is voor verandering. Maar waar Bedina zijn heil zoekt bij de Lega, zoekt Lucchese dat bij de Vijfsterrenbeweging.

‘Cattolica is een moeilijke stad om te regeren’, zegt hij. ‘De concurrentie van Riccione is enorm en heel moeilijk bovendien. Die stad is veel bekender. Daar komen de grote stromen toeristen op af. Dat is frustrerend. Ook wij zouden op goud moeten zitten, maar kijk eens hoe de meeste mensen het hier hebben. Dat is vervelend, zeker als je hoort dat politici als Berlusconi ondertussen feest vieren met champagne.’

Chef-kok Andrea Lucchese woont in het Vijfsterrengedeelte van Italië en is daar blij mee. ‘De burgemeester luistert naar het volk.’ Beeld Zolin Nicola

Hoewel het geografische verschil tussen Riccione en Cattolica met negen kilometer verwaarloosbaar is, zijn de steden toch onvergelijkbaar. Zo heeft Riccione de Viale Ceccarini, een winkelstraat waar filmsterren de boetiek van Armani jarenlang platliepen en waar ze ’s avonds kunnen dansen in de Cocoricò: de techno annex xtc-tempel van Italië. In Cattolica echter, komen vooral Duitse 60-plussers die hun espresso het liefst met een scheutje lauwe melk drinken.

‘Maar sinds anderhalf jaar is er iets veranderd’, zegt Lucchese. ‘Sindsdien is de Vijfsterrenbeweging hier de baas, en ze doen fantastische dingen. Afgelopen Kerst bijvoorbeeld, leek het net alsof het augustus was, zoveel toeristen waren er. Allemaal dankzij onze nieuwe burgemeester die van alles georganiseerd had. Kijk, daar help je de burger mee. En weet je hoe dat komt? Omdat deze burgemeester niet naar zijn eigen behoeftes luistert, zoals normale politici, maar naar die van ons: het volk.’

Antipolitieke protestpartijen

Afgelopen 4 maart vonden er verkiezingen plaats in Italië. Een dag later, op 5 maart, bleek dat de bestaande partijen waren verpulverd ten faveure van twee antipolitieke protestpartijen: de populistische Vijfsterrenbeweging en de radicaal-rechtse Lega. De Italianen bleken op ongekende wijze te hebben afgerekend met de gevestigde orde, zo was de algemene conclusie.

Wie de verkiezingsuitslagen iets beter bestudeerde, kon nog een conclusie ontwaren. Namelijk dat het gapende economische gat tussen het Noorden en het Zuiden sinds 4 maart ook een politieke realiteit is geworden. Oude partijen als Forza Italia en de Partito Democratico waren altijd in heel het land populair. Maar sinds 4 maart is het noord-zuidverschil terug te zien op de verkiezingskaartjes. Sindsdien is de Lega de grootste partij in het Noorden, terwijl in het Zuiden van het land de Vijfsterrenbeweging heerst.

‘Deze verkiezing heeft het land doorklieft’, zei hoogleraar geschiedenis Giovanni Orsina van de Luiss-universiteit in Rome een dag na de verkiezingen. ‘Italië is altijd een verdeeld land geweest, maar wat ons bij elkaar hield, was de politiek. Dat is nu voorbij.’

Die kloof waarover Orsina het had, begint precies hier, ergens op het strand tussen Riccione en Cattolica. Zo woont en werkt strandwacht Bedina nog in het gedeelte van Italië waar de Lega heerst, terwijl zijn naamgenoot Lucchese in het Vijfsterrengedeelte van Italië woont. Het restaurant waar hij werkt, bevindt zich nog net in de Lega-blauwe regio Emilia-Romagna, maar zijn huis staat een paar honderd meter verderop in het Vijfsterren-gele Le Marche.

Het Italiaanse noord-zuid-onderscheid is al oud; ouder dan het land zelfs. Het is terug te voeren op de repressieve Spaanse overheersing van Napels en Sicilië in de Middeleeuwen, waarbij bloeddorstige koningen een diepgeworteld wantrouwen opriepen tegenover alles wat ook maar riekte naar overheid. Op datzelfde moment werd het volk in kleine noordelijke stadsstaatjes als Venetië en Florence juist gedwongen met elkaar samen te werken om de vijandige legers buiten de deur te houden.

Die verschillende geschiedenis – elkaar vertrouwen versus elkaar wantrouwen – ligt volgens veel historici aan de basis van de enorme economische kloof tussen beide regio’s. ‘De ongelijkheid tussen het Noorden en het Zuiden is inmiddels zo groot, dat ze uiteindelijk een soort geopolitieke crisis in Italië zal veroorzaken’, zei Lucio Caracciolo van de denktank MarcoGeo kort na de verkiezingen in de Italiaanse pers.

Zo publiceerde het Italiaanse bureau voor statistiek eind april een rapport waarin stond dat, op Griekenland na, nergens in Europa een hogere jeugdwerkloosheid is dan in Zuid-Italië. Hetzelfde gold voor werkloosheid onder vrouwen.

Noord vs. Zuid

Ook in dat rapport: tijdens de afgelopen crisis daalde het bbp in Noord-Italië met 5,8 procent, tegenover 11,3 procent in het Zuiden. Van de 7,3 miljoen Italianen die in armoede leven of daar dicht tegenaan zitten, woont bijna driekwart in het Zuiden. In het Noorden worden mensen gemiddeld drie jaar ouder, liggen vier keer zoveel hogesnelheidslijnen en wordt slechts 5 procent van de gebouwen zonder vergunningen neergezet, tegenover de helft van alle bouwprojecten in Zuid-Italië.

In dat Zuiden werkt Walter Marcheselli (51), eigenaar van de tabakswinkel Centro sette in Montelabbate. Dat is een dorpje een paar kilometer landinwaarts bij Cattolica; in het gele, Vijfsterrengedeelte van Italië dus. In zijn winkel brengt Marcheselli zijn dagen door tussen voetbalplaatjes van Panini, krasloten en kranten, die hij elke dag begint te spellen zodra zijn lunchpauze begint.

Montelabbate was een van de eerste Italiaanse gemeenten die, vier jaar geleden, een Vijfsterrenburgemeester kreeg, zegt Marcheselli. ‘Deze stad is altijd links geweest. De Vijfsterrenbeweging is hier ook echt opgekomen als een links alternatief, zoals de partij, volgens mij, ooit bedoeld is. Daarom is het ook zo vreemd dat ze nu met de Lega samengaan. Ik begrijp wel dat het allebei protestpartijen zijn, en dat ze allebei populistisch zijn, maar ze zijn wel fundamenteel anders.’

Lega en de Vijfsterrenbeweging mogen beide populistisch heten, ze bedienen een totaal ander deel van het volk. Matteo Salvini (44) is geboren in Milaan en leidt een partij die tot voor kort Lega Nord heette en als belangrijkste programmapunt had: meer onafhankelijkheid van het boerse, onfatsoenlijke, corrupte en geldverslindende Zuid-Italië. Salvini voerde vooral campagne op migratie en belastinghervormingen: verreweg de twee belangrijkste thema’s in Noord-Italië.

Hij weet dat Noord-Italiaanse ondernemers te maken hebben met een van de ingewikkeldste belastingsystemen ter wereld en wil daarom een uniform belastingtarief van 15 procent. Hij weet dat zijn kiezers geen zin hebben om tot hun 67ste door te werken, en draait daarom de verhoging van de pensioenleeftijd terug.

Kioskhouder Walter Marcheselli: ‘Ik zie niet hoe Lega en de Vijfsterrenbeweging ooit kunnen samenwerken.’ Beeld Zolin Nicola

Zijn onderhandelingspartner Luigi Di Maio (31) van de Vijfsterrenbeweging is op zijn beurt een pure zuiderling. Hij werd geboren in Avellino, werkte als steward in het voetbalstadion van Napoli en zijn Vijfsterrenbeweging kreeg in zowel Calabrië als Sicilië ruim 50 procent van de stemmen. Di Maio weet dat zijn landgenoten daar moedeloos worden van de armoede en werkloosheid, en beloofde daarom een basisinkomen voor de armste gezinnen van 760 euro per maand. Dat deed hij zo overtuigend dat er de dag na de verkiezingen al rijen bij gemeentehuizen stonden met arme gezinnen die hun basisinkomen kwamen innen.

Eén regeerakkoord

Die twee populistische partijen, gestoeld op twee totaal verschillende soorten beloften, bedoeld voor twee totaal verschillende delen van het land, komen vanaf volgende week waarschijnlijk samen tot één regeerakkoord. Dat heeft niet alleen enorme potentiële gevolgen voor de economie (het regeerakkoord waarover de leden van beide partijen dit weekend mogen stemmen, kost het land rond de 120 miljard euro aan extra uitgaven, terwijl er slechts voor een half miljard euro aan extra bezuinigingen instaan), het zou ook sociaal grote gevolgen kunnen hebben.

‘Lage belastingtarieven voor bedrijven is voor veel zuidelijke kiezers onverteerbaar, terwijl een basisinkomen voor armen in het Noorden juist onacceptabel is’, zei Andrea Goldstein van de Milanese denktank Nomisma na de verkiezingen.

‘Daarom zie ik niet in hoe ze ooit samen zouden kunnen werken’, zegt ook Marcheselli, de kioskhouder van Montelabbate. ‘Kijk, hier op lokaal niveau zou dat nog wel gaan. Als je naar die stoep kijkt, bijvoorbeeld, dan zie je een gat in de weg. Dat gat kun je niet op een rechtse, of linkse manier repareren. Dat moet je gewoon vullen met asfalt en klaar. Maar in Rome is dat allemaal heel anders. Daar zijn de belangen veel groter en gaan de gesprekken niet over asfalteren, maar over miljarden.’

Overigens lukte het de Vijfsterrenburgemeester van Montelabbate de afgelopen vier jaar niet om het gat voor de deur van Marcheselli te repareren. ‘Maar goed, misschien was dat ook wel te verwachten. In Italië winnen de protestpartijen al dertig jaar de verkiezingen. Berlusconi beloofde het helemaal anders te doen dan de corrupte christendemocraten voor hem. Daarna beloofde Renzi de puinhopen van Berlusconi op te ruimen en nu zijn het Di Maio en Salvini die beloven het land te redden van de Ramp-Renzi. Maar mijn stoep maken? Ho maar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.