Zelfs oorsprong van Donau is bron van twist

Een reis langs de Donau is een bijna drieduizend kilometer lange reis door de Europese geschiedenis. Wordt de Donau, die zo vaak grens of frontlinie was, in de 21ste eeuw eindelijk een bindmiddel?...

Twee minuscule stroompjes met kristalhelder water en hier en daar wat algen vloeien ten oosten van het Duitse Donaueschingen samen. Vijftigers en zestigers in fleecetruien brengen hun zwaar bepakte mountainbikes tot stilstand om met digitale camera's de eenwording van Brigach en Breg vast te leggen.

Het stroompje dat uit de samenvloeiing ontstaat, is nog steeds een achterlijk watertje. Over een traject van bijna drieduizend kilometer zal het zich alsmaar blijven verbreden, daarbij majestueuze barok en Jugendstil passerend, alsook afschuwelijke, uit communistische tijden stammende industriecomplexen, kapotgeschoten steden en platgebombardeerde bruggen.

Hier in het Zwarte Woud fietsen hordes toeristen het Donau-water achterna om te genieten van een even pastoraal als kneuterig landschap: rijk beboste heuveltjes, vers gemaaide veldjes, goed verzorgde haagjes en stadjes met wit gepolijste huizen en barokkerken. Het is bijna onvoorstelbaar dat ze, als ze de rivier zouden blijven volgen, uitkomen bij de ruïnes van Vukovar.

Donaueschingen is een ordelijk, maar ook een beetje saai Duits plaatsje. Waarschijnlijk was het nooit een toeristische bestemming geworden als de edelman Fürstenberg begin negentiende eeuw niet de mythe in de wereld had gebracht dat de Donaubron zich uitgerekend in de tuin van zijn statige landhuis bevond. Niet de samenvloeiing van Brigach en Breg, maar een enkele centimeters breed beekje in zijn drassige tuin vormde het echte begin van de Donau, zo ontdekte hij.

Het resultaat was een groots, uit natuursteen opgetrokken monument rondom een vijvertje dat die Donauquelle symboliseert. Bijna alle toeristen gaan op de foto met 'Moeder Baar', het Grieks-Romeinse vrouwenstandbeeld dat – aldus de toelichting – 'de jonge Donau haar 2840 kilometer lange weg wijst naar de Zwarte Zee'.

Wat weten ze in Donaueschingen van de landen waar hun toeristische attractie naartoe stroomt? Niet veel, zo blijkt. Op olijke posters en ansichtkaarten staan Roemeense en Bulgaarse steden afgebeeld die helemaal niet aan de Donau liggen. Het Kroatische Vukovar en het Servische Novi Sad, plaatsen die wél aan de Donau liggen, ontbreken overal – maar wellicht niet uit slordigheid.

Een bekender begrip dan Novi Sad is hier Furtwangen. Een tijdje geleden las het ambitieuze burgemeestertje daar dat geografen een rivier die uit een samenvloeiing ontstaat altijd laten beginnen bij de bron van de langste toevoerstroom. In het geval van de Donau is dat de Breg. Die ontspringt, inderdaad, bij Furtwangen. Al die Donau-toeristen zouden voortaan mooi door dit plaatsje kunnen worden overgenomen. Als symbolische 'ontmaskering' van Donaueschingen gooide een delegatie uit Furtwangen een kan met water uit de Breg in de Donaubron van Moeder Baar.

In Donaueschingen ontstak men massaal in woede. Nog steeds is het niet moeilijk inwoners die 's avonds in de biertuin naast de Donaubron samenkomen een pittige uitspraak over Furtwangen te ontlokken. 'Furtwangen? Ongelooflijk dom volk, oplichters', zegt Jochum, een gespierde, bruin verbrande veertiger die met een flinke Putensteak (kalkoenenbiefstuk) de basis legt voor ettelijke literpullen bier.

Om de verwarring over de ontspringing nog groter te maken, verdwijnt de Donau ten oosten van Donaueschingen een tijdje tussen de rotsen. Waar zij weer tevoorschijn komt, is niet helemaal duidelijk. 'De Donau is zoals wij allemaal zijn: niet om te begrijpen', schreef de Italiaanse cultuurhistoricus Claudio Magris.

Blijft de vraag over of een plaats eigenlijk wel vol trots moet claimen de Donaubron in huis te hebben. Aan de Donau componeerden Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert, Brahms, Bruckner, Mahler en Schönberg, schreven Robert Musil, György Konrád en Elias Canetti en ontdekte Freud het bestaan van het onderbewustzijn. Maar aan dezelfde rivier werden honderdduizenden joden gedeporteerd, werden multi-etnische gemeenschappen verwoest en gingen steden en dorpen talloze malen in rook op.

Nog geen dertien jaar geleden vonden aan de oever van de Donau nog standrechtelijke executies plaats. Amper vijf jaar geleden vielen er nog bommen op bruggen. De Donau-routes in Duitsland en Oostenrijk gelden als de mooiste fietstrajecten van Europa. Maar als de grauwe buitenwijken van de Slowaakse hoofdstad Bratislava in zicht komen, is het peloton uitgedund. In het Kroatische Vukovar fietst niemand meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden