Zelfs de poppetjes op de toiletdeuren

Ook veertig jaar na zijn vertrek als directeur en twintig jaar na zijn overlijden kan in de titel van een nieuw boek over hem eenvoudig worden volstaan met zijn achternaam....

Natuurlijk komen in het boek, naast zijn niet onomstreden tentoonstellingsbeleid, ook weer de opzienbarende ingrepen ter sprake waarmee jonkheer Willem Sandberg (18971984) veel oud stof deed opwaaien in het gebouw aan de Paulus Potterstraat: het wit schilderen van zalen en trappenhuis, het vervangen van het gele door helder glas in de overkapping, de transparante vleugel die hij liet aanbouwen en die decennia later door Rudi Fuchs als een 'barak' zou worden bestempeld.

Maar Sandberg, vormgever van het Stedelijk toont vooral hoe de 'artistieke aristocraat' ook het gezicht van het museum in al z'n facetten bepaalde. Voordat Sandberg in 1938 aantrad als conservator bij het Stedelijk was hij grafisch ontwerper, en bij zijn aanstelling bedong hij zijn praktijk te mogen voortzetten. Eenmaal directeur, vanaf 1945, kwam het er algauw op neer dat hij vrijwel alle visuele uitingen van het museum zelf ontwierp: affiches, uitnodigingen, catalogi, maar ook de interne bewegwijzering, inclusief het mannetje en vrouwtje op de toiletdeuren. Zelfs een bedankbriefje kon een eenmalig ontwerpje zijn. Extra honorarium vroeg hij er niet voor, wat zijn vrijheid van handelen nog vergrootte.

Auteur Ad Petersen, jarenlang conservator van het Stedelijk en bevriend met Sandberg, stelde dertig jaar geleden samen met de onlangs overleden ontwerper Pieter Brattinga onder de titel Sandberg, een documentaire een overzicht samen van het grafische werk van de begeesterde museumdirecteur met zijn eeuwige sigaret en vlinderdas een nog slechts antiquarisch verkrijgbare publicatie.

Zijn nieuwe boek met grotere en kwalitatief betere afbeeldingen illustreert hoe een ontwerper zonder noemenswaardig budget en zonder computer tot grootse dingen in staat kan zijn. Ook valt op dat Sandberg het doorgaans zonder foto's kon (en wilde) stellen, en als hij ze gebruikte schroomde hij niet er de schaar in te zetten.

Liever prikte of scheurde hij zijn beelden en letters uit afvalpapier, en anders gaf hij de voorkeur aan kloeke Egyptiennes of biljetletters, altijd gedrukt in primaire kleuren. Het leidde tot ontwerpen met een ogenschijnlijk terloops en ongepolijst karakter waar het plezier en de toewijding van de maker van af spat terwijl ze de toeschouwer rijkelijk stof bieden tot associaties.

In de ruim vijfhonderd affiches en catalogi die Sandberg ontwierp, vervloeien typografie en beelden tot een visuele taal die op vele manieren kan worden gelezen. Jan van Toorn, de ontwerper van het boek, besefte dat als geen ander.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden