Zelfs de hoera-Europeanen twijfelen

Over tien dagen moeten de Luxemburgers voor of tegen de EU-Grondwet stemmen. Het doorgaans pro-Europese landje aarzelt. Zelfs premier Juncker betreurt zijn resolute optreden....

In het snikhete parlementszaaltje in het paleis van de groothertog Henri van Luxemburg spelt een volksvertegenwoordiger de overlijdensadvertenties. Zijn buurman verzendt sms’jes, zijn buurvrouw zoekt foto’s uit. De voorzitter ondertekent de uitgaande post, premier Jean-Claude Juncker onderstreept met een gele marker een tekst.

Ondanks de kennelijke onverschilligheid staat er veel op het spel. De volksvertegenwoordigers stemmen dinsdagmiddag over de Europäesch Konstitutioun. Opvallend, want na het Franse en Nederlandse ‘nee’ kondigden de EU-leiders, onder leiding van Juncker, tot 2007 een ‘denkpauze’ af in het ratificatieproces. Onder meer Denemarken en Ierland schortten hun volksraadpleging meteen op.

Maar Luxemburg, met 450 duizend inwoners, zet wél door. De politici hopen door een overtuigend ‘jo’ de euroscepsis te keren en de dood verklaarde Europese Grondwet weer tot leven te wekken.

Bij gebrek aan een senaat stemt de Luxemburgse kamer van afgevaardigden twee keer over elk wetsvoorstel. Maar of ook de Grondwet hier in oktober een ‘tweede lezing’ krijgt, valt nog te bezien. Het referendum op zondag 10 juli is niet bindend. Alle partijen hebben beloofd de uitslag te respecteren. Stemmen is verplicht.

Tegen elke verwachting in gaat het erom spannen. De Luxemburgers, dubbel zo rijk als het EU-gemiddelde, morren. De comfortabele 80 procent voorstanders in januari is geslonken tot 55 procent. ‘We hadden nooit gedacht dat we zo ver zouden komen’, erkent André Kremer van het Comité NON. ‘Men rekende op een overdonderend ja. Immers, in alle eurobarometers staan wij te boek als hoera-Europeanen.’

De 52-jarige kassier van het postkantoor in Esch – lange grijze bakkebaarden, paardenstaartje – vindt dat het nee-kamp ‘eigenlijk niet kan verliezen’: ‘Als het 40 procent “nee” wordt en 60 procent “ja”, dan is dat een gigantische catastrofe voor de politiek. Het bewijst dat er een kloof is tussen haar en de burgers.’

De opmars van het ‘nee’-kamp begon bij de parlementaire hoorzittingen over de Grondwet. Die waren live op televisie en werden ’s avonds herhaald. ‘Tegenstanders als André Kremer hebben toen niemand knock-out geslagen, maar wel op punten gewonnen’, zegt onderzoeksdirecteur Charles Margue van opiniebureau Ilres. ‘Toen Nederland en Frankrijk vervolgens tegen stemden, ontstond er enorme nervositeit, hysterisch haast.’

Het werd er niet beter op toen premier Juncker twee dagen na het Nederlandse fiasco aankondigde te zullen aftreden als ook Luxemburg tegenstemt. Margue: ‘Dat is hem enorm kwalijk genomen. Liefst 90 procent van de burgers steunt deze regering, dus zijn dreigement irriteerde hen mateloos.’

Juncker wilde alleen maar principieel zijn, zo reageerde hij. Premier Balkenende en president Chirac werden immers bekritiseerd omdat ze zelf geen politieke consequenties trokken, nu wordt hijzelf bestookt omdat hij dat wel doet.

‘Dat valt ook te prijzen’, meent Kremer, ‘maar hij moet zijn aftreden achteraf bekendmaken. Nu is hij als een vader die van zijn kinderen gehoorzaamheid eist.’ In het debat met het parlement gaf Juncker dinsdag toe zijn uitlatingen te ‘betreuren’. Hij had dit pas na afloop moeten bekendmaken. Maar het was en is ‘eerlijk gemeend’.

Al met al staat het debat wél op scherp. In dorpen en steden zijn elke avond discussies. In het Centre Roudemer in het plaatsje Steinfort luisteren 120 toehoorders naar Jacques Santer, oud-premier van Junckers christen-democratische CSV en oud-voorzitter van de Europese Commissie.

Santer, tegenwoordig topman van mediaconcern RTL, spreekt een uur en vijf minuten. Dan vult een CSV-parlementslid ook nog eens drie kwartier. De zaal stelt na afloop welgeteld drie beleefdheidsvragen. Het na de EU-top in Brussel door voorzitter Juncker gelanceerde ‘plan-D’ voor Dialoog en Democratie lijkt aan zijn eigen partij niet besteed.

‘Het brave volk’, zo typeert Margue de gang van zaken. ‘De CSV mobiliseert de troepen, de troepen luisteren. We zijn een land van conformisten.’

Maar bij de vele debatten die het parlement in het land organiseert, komt meer tumult los. Ook al omdat tegenstanders als Kremer zich daar roeren. De opkomst, drie- tot vierhonderd mensen per avond, heeft iedereen verrast.

‘Het debat is op een hoog niveau, exemplarisch voor Europa’, vindt politicoloog Jürgen Stoldt, redacteur van het maandblad Forum. ‘De discussies worden niet vertroebeld door bijzaken.’

Maar Margue is pessimistischer. ‘De campagne heeft ook minder mooie zaken boven gehaald.’ Politici hebben het liever niet over de uitbreiding van de EU, Turkije voorop, want de weerstand en angst zijn groot. ‘Het aantal zinnen dat begint met variaties op “Ik ben geen racist, maar*” neemt onwaarschijnlijk snel toe.’

Die stemming van ‘Mir welle bleibe wat mir sin’(‘we willen blijven wat we zijn’) komt niet van het linkse Comité NON van André Kremer, maar des te meer van de populistische partij ADR. ADR-fractieleider Gast Gibéryen zat in de Europese Conventie die de ontwerp-Grondwet opstelde. Maar hij werd in maart op zijn ledencongres gedwongen tot een ‘nee’-campagne.

Bij de ‘eerste lezing’ van de Grondwet, deze week in het parlement, bleven de vijf ADR-leden uit protest weg. De 55 parlementariërs van de vier andere partijen stemden er wel allemaal mee in.

De hamvraag is hoeveel zin een ‘jo’ in Luxemburg nog heeft. Juncker hamert erop dat het kleine Luxemburg het zich niet kan veroorloven medeplichtig te worden aan het floppen van de Grondwet. Maar André Kremer vindt het ‘lachwekkend’ dat Luxemburgse politici denken dat de wereld nu naar het dwergstaatje kijkt en dat door een ‘jo’ de euroscepsis in de EU zal afnemen.

Ondertussen weet alleen opiniepeiler Margue welk kamp in Luxemburg aan de winnende hand is. Hij doet nog steeds opiniepeilingen voor tv-zender RTL, maar die moeten in de maand voor de stembusgang geheim blijven tot na de stembusgang.

Margue laat niks los, maar laat doorschemeren dat het nog steeds een nek-aan-nek-race is: ‘Ik vind het ouderwets om peilingen te verbieden, maar ben er stiekem blij om. De kans op een foute voorspelling is nu veel groter dan bij gewone verkiezingen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden