Zelfs chef doet mee aan rondje pesten

Het begint soms als dolletje, maar wordt bij herhaling een nachtmerrie: pesten. En de chef doet vaak mee. 'Pesten als instrument voor personeelsbeleid', heet dat....

EEN WERKNEMER van een verzekeringsmaatschappij is wel erg ambitieus, vinden zijn collega's. Hij werkt keihard en is geliefd bij leidinggevenden. Totdat de collega's besluiten hier iets tegen te doen. Het begin van een rondje pesten.

Elke keer als ze een van zijn klanten aan de lijn krijgen, zeggen de collega's met een vleugje medelijden: 'Oh, u bent een klant van hem'. Daardoor slaat het enthousiasme over de werknemer al snel om in argwaan.

De ambitieuze man zelf wordt steeds onzekerder en begint zich wat vreemd te gedragen. Als collega's ook nog eens op zijn computer inbreken om klantenbestanden te wissen of te jatten, is zijn zelfvertrouwen verdwenen. Een veelbelovende carrière wordt in de knop gebroken.

Het voorbeeld komt uit de praktijk van Bureau Bezemer en Kuiper dat trainingen geeft aan bedrijven om zich te wapenen tegen ongewenste omgangsvormen op de werkvloer. Eén op de zeven werknemers wordt wel eens gepest. Tussen 1 en 4 procent van de werknemers is slachtoffer van hardnekkige pesterijen.

Nederlandse arbodeskundigen kwamen vorige week bijeen om te praten over oorzaken van en remedies op het gespest. Steeds meer bedrijven zien in welke desastreuze effecten pesten kan hebben. Slachtoffers raken vaak in ernstige psychische problemen, blijven thuis en belanden soms zelfs in de WAO. De schade voor de economie bedraagt volgens de de eerste schattingen honderden miljoenen euro's.

En het probleem wordt alleen maar groter, denkt Dieter Zapf, hoogleraar arbeidspsychologie aan de Universiteit van Frankfurt en de belangrijkste expert. 'Bedrijven veranderen steeds sneller, verandering leidt tot onzekerheid, en onzekerheid over de eigen positie leidt vaak tot pesten.'

Dit wordt nog versterkt doordat in veel bedrijven personeel in zelfsturende teams werkt. Zapf: 'De afhankelijkheid is veel groter. Dit leidt sneller tot conflicten en pesten. En afwijkend gedrag wordt minder snel geaccepteerd.'

Tweederde van de slachtoffers is vrouw, blijkt uit onderzoek. Zapf denkt dat het komt doordat vrouwen meer persoonlijk betrokken zijn bij hun werk. 'Hierdoor heeft een zakelijk conflict de neiging snel te escaleren.'

Een andere reden is dat vrouwen vaak in beroepen werken waar persoonlijke betrokkenheid vereist is, zoals zorg en onderwijs. Zapf: 'Als je tegen iemand aan de lopende band zegt: je moet het anders doen, zal hij dat zonder te veel morren opvolgen, ook al doet hij het al dertig jaar op zijn eigen manier. Als je tegen een onderwijzer zegt: jouw manier van lesgeven deugt niet, dan komt dat veel harder aan. Hierdoor ontaarden zakelijke conflicten snel in persoonlijke vetes.'

Werknemers die prestatiegericht zijn en precies volgens de regels werken, lopen extra risico, blijkt uit zijn onderzoek. Vaak aangehaald voorbeeld is de politieman die heel precies volgens de regels wilde werken, terwijl zijn collega's in de loop der jaren eigen regels en werkmethoden hadden ontwikkeld. Het pietje-precies wordt beschouwd als een indringer, een betweter.

Ook de aanstichters van de pesterijen zijn duidelijk herkenbaar. Zapf: 'Ze hebben een groot, maar uiterst kwetsbaar ego. Voor hun zelfbeeld zijn ze afhankelijk van wat anderen over hen denken. Ze voelen zich snel bedreigd en zijn geneigd zichzelf in een goed daglicht te plaatsen ten koste van anderen.

Of het ook daadwerkelijk tot pesten komt, hangt af van de sfeer in een bedrijf en die wordt weer voor een groot deel bepaald door de leidinggevende. Die moet voortdurend op zijn hoede zijn en op tijd ingrijpen. 'Hoe meer het conflict is geëscaleerd, des te minder kan je doen', zegt Zapf. Probleem van pesten is dat het meestal pas zichtbaar wordt, op het moment dat de verhoudingen al voorgoed zijn verziekt.

'Pester en gepeste bekijken de wereld vanuit een heel ander perspectief', zegt Zapf. 'De pester heeft vaak het gevoel dat het zo erg niet is: een keer in de maand een pesterijtje, dat moet toch kunnen. Maar als vier collega's dat denken is er al sprake van stelselmatig treiteren.'

In meer dan de helft van de gevallen doet de baas mee. Soms uit argeloosheid, maar vaak ook als doelbewuste strategie, omdat de baas 'gewoon' van een werknemer af wil. Omdat ontslag niet eenvoudig en vaak duur is, besluit hij hem of haar gewoon weg te pesten. 'Pesten als instrument voor personeelsbeleid', noemt Bureau Bezemer en Kuiper dat.

Angst voor baan en inkomen leidt ertoe, dat pesten lang kan doorgaan. Dat is mogelijk ook de verklaring, waarom er relatief veel alleenstaande moeders slachtoffers zijn. Zij hebben vaak niet de kans elders aan de slag te gaan. 'Computerprogrammeurs zijn niet snel het slachtoffer van pesten', zegt Zapf. 'Als de sfeer hen niet bevalt, wisselen ze van baan.'

In de Verenigde Staten is pesten helemaal geen issue, geeft hij aan. 'Het heeft er wellicht mee te maken dat Amerikaanse werknemers gewend zijn vaak van baan te wisselen.' Een te hoge ontslagbescherming leidt er toe dat pesten langer voortduurt dan nodig is, denkt Zapf. Het aantal slachtoffers bij de overheid is daardoor vele malen groter, dan in het bedrijfsleven.

'Ambtenaren hebben zich vaak ingesteld op een baan voor het leven. Ze durven geen ontslag te nemen, ook niet als ze heel erg worden gepest.' Nu de werkloosheid stijgt, zullen ze het helemaal uit hun hoofd laten, denkt Zapf. 'Veel werknemers lijden liever, dan dat ze hun zekerheden verliezen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden