Zelfs als de politiek me roept, nee

Alexander Rinnooy Kan (57) is een van de machtigste Nederlanders. Hij vertrok uit de top van de ING-bank om Voorzitter te worden van de Sociaal-Economische Raad (SER)....

tekst Gijs Herderscheê

Dit voorjaar vertrok je uit de top van de ING-bank. Waarom was dat zo’n pijnlijke affaire?

‘Hè? Pijnlijke affaire? Oh, mijn ongeluk? Ik dacht even dat je op iets zakelijks doelde dat me ontgaan was.

‘Tijdens een bezoek aan India om afscheid te nemen van mensen met wie ik jaren intensief had samengewerkt, mocht ik in Bangalore een rituele bijdrage leveren aan een hockeytoernooi door een symbolisch doelpunt te scoren. Dat was op een kunstgrasveld. Een soort vilt, dat direct op beton is gelegd. Dat vilt wordt natgehouden omdat de bal dan beter rolt. Iedereen die daar speelt en rondloopt heeft speciale schoenen aan, maar ik liep daar op schoenen met leren zolen en wilde iets meer doen dan een ceremonieel klapje geven.

‘Toen ben ik ongelooflijk uitgegleden en ongemeen hard terecht gekomen. Daarbij brak ik mijn heup en schouder. Zenuwen in mijn rechterarm raakten beschadigd. Nu, acht maanden later, functioneert mijn heup weer, maar mijn schouder zal niet helemaal perfect worden. Vooral die zenuwbeschadiging is nog steeds merkbaar. Ik kan niet alles doen. Mijn vingers niet strekken. Artsen voorspellen herstel maar beloven niets. Ik houd de moed er maar in. De enige twee dingen die ik hier echt moet kunnen, zijn een glas vasthouden en handen schudden. Dat glas lukt wel, maar handen schudden is pijnlijk en lukt niet echt goed.’

Wat doet dat met een mens?

‘Alles went. Maar ik heb toch lang naweeën gehad van de zware narcoses – snel moe, weinig energie, mijn smaak kwijt. Ik moet geduld oefenen.’

En nu heb je ook nog een pleister op je hoofd!

‘Tja, daar is een stukje huid verwijderd. Ik hoorde net dat het gelukkig om een onschuldige vorm van kanker gaat.’

Iedereen is altijd vol lof over je. Iedereen vindt je zo aardig, charmant en erudiet. Ben je zo’n allemansvriend?

‘Tja, wat moet ik daar op zeggen? In deze functie wordt gezocht naar iemand die in staat is mensen te binden in plaats van tegenstellingen aan te scherpen. Zo ben je misschien gebakken. Al heb ik ook mijn voorbeelden gehad. Mijn moeder was harmonieus ingesteld; ze wist iedereen tot goedwillendheid te stimuleren. Zoiets moet je ook liggen.’

Wat is de continuïteit in de carrière van econometrist, hoogleraar, rector, voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW, ING-topman en nu SER-voorzitter?

‘Nieuwsgierigheid. Aanhoudende nieuwsgierigheid. Ik kreeg steeds de kans iets nieuws te doen.’

Dat je geen bestuursvoorzitter van ING werd, was geen zwarte dag?

‘Dat is eerder een proces geweest dan een enkele dag. Maar ik kon me dat goed voorstellen. Ik zou daar zelf ook niet gelukkig van zijn geworden.’

Er zijn dus ook dingen die zelfs een Rinnooy Kan niet moet willen?

‘In alle eerlijkheid heb ik ook voor mezelf ingezien dat dat geen goede keus zou zijn. Die enorme externe druk, de noodzaak elk woord op een goudschaaltje te wegen, het enorme internationale tijdsbeslag. Genoeg redenen om zonder bezwaar die beker aan mij voorbij te zien gaan. En wat ik deed, deed ik met veel plezier.’

Je had een flink salaris.

‘Het is nooit onaangenaam om goed te verdienen. En ook van het salaris bij de SER is bijzonder goed te leven.’

Laatst stelde je de mogelijkheid voor om anoniem te solliciteren. Dat is weggehoond.

‘Anoniem solliciteren is niet per sé de oplossing maar wel het proberen waard. In Nederland is sprake van discriminatie, ook werkgevers ontkennen dat niet. We moeten niets onbenut laten om dat te doorbreken.’

Als ik hier in boerka had gezeten of als ik een jongen was met een bivakmuts op, hadden we dan ook zo leuk gepraat?

‘Nou, dat had me dan wel verbaasd, al had ik het wel interessant gevonden. Maar met zo’n fysieke muur tussen je gesprekspartner en jezelf wordt het toch lastig te taxeren wat de intentie van de woorden is.

‘Bij de ING heb ik in de 14 landen waarvoor ik verantwoordelijk was, van Tsjechië tot Japan, met grote regelmaat mensen ontmoet die op hun eigen manier willen communiceren. Dat is meestal niet de jouwe. De opgave om te begrijpen wat ze bedoelen en te zorgen dat ze gemotiveerd en geïnspireerd verder gaan, is heel wezenlijk.

‘Nederlanders hebben vaak de vreemde assumptie dat openheid en eerlijkheid overal ter wereld wordt gewaardeerd. Dat is een ernstig misverstand. Dat wordt juist niet gewaardeerd, maar onbeleefd en ruw gevonden. Men zoekt liever naar mogelijkheden om te communiceren zonder dat het uitmondt in gezichtsverlies. Dat is geen omgangsvorm waar Nederlanders zich van nature in thuis voelen. Ik vind het een mooi principe. En het gaat niet ten koste van duidelijkheid. Nederlanders hebben het soms niet door en stapelen daardoor de ene fout op de andere. Voor wie goed luistert, is het bijzonder helder wat er wordt bedoeld.’

Hoe los je dan zakelijke meningsverschillen op, want die zijn er toch?

‘Natuurlijk zijn die er. Waarschijnlijk komt ook daar mijn achtergrond als wiskundige van pas. Een kwestie moet nuchter en zo rationeel mogelijk worden benaderd. Al was het maar om precies uit te vinden waar je het exact over oneens bent.

‘Dat is ook voor de SER een zinnige benadering. Unanimiteit van alle aanwezigen, kroonleden, werkgevers en vertegenwoordigers van de vakbeweging is niet zaligmakend, maar wel mooi omdat dat effectiever is.

‘Als je die benadering volgt, kun je een ogenschijnlijk grote kloof stukje bij beetje terugbrengen tot overbrugbare misverstanden. En als het niet anders kan, is het zinnig te weten waarover je het oneens bent en blijft, and to agree to disagree. En dan duidelijk maken waar dat ultieme meningsverschil ligt.’

Had je een andere aanpak bij ING?

‘Bij de ING had ik eindverantwoordelijkheid. Nam ik beslissingen. Maar natuurlijk luisterde ik ook daar. Zeker in de Nederlandse setting willen betrokkenen meepraten en -denken. Dat doen ze met vreugde en inzet. In Nederland is het zo dat je knopen doorhakt en uitlegt waarom je ze doorhakt zoals je ze doorhakt. Maar uiteindelijk hak jij ze door. Het is dan jouw beslissing als eindverantwoordelijke.

‘Dat verklaart ook waarom het in Nederland zo lastig is voor ondernemers de overstap naar de politiek te maken. Ze hebben geen vertrouwdheid met de besluitvormingscultuur waarbij het essentieel is meerderheden te vormen. Geven en nemen, inschikken, zoeken naar mogelijkheden voor mensen om erin te stappen zonder dat ze honderd procent gelukkig hoeven te zijn met een besluit. Dat is kordate ondernemers, die een idee in de kop hebben en dat willen uitvoeren, vreemd.’

Wil jij de politiek niet in?

‘Ik heb niet de illusie dat de partij waar ik met overtuiging lid van ben, D66, tot regeringsverantwoordelijkheid wordt geroepen. Maar ook als de plicht roept, nee, echt niet.’

Bij de ING werd je geroemd om de manier waarop je met tomeloos geduld toegang hebt geforceerd tot de Chinese markt. Ben je misschien een oliemannetje dan? Bij de SER gaat het ook om het oliën van het besluitvormingsproces.

‘Als dat een compliment is dan kun je me gerust zo noemen. Een zorg bij deze kwalificatie is wel dat hetzelfde gebeurt als bij de term poldermodel. Door sommigen wordt het gezien als een manier om verschillen weg te moffelen. Dat staat me nu juist erg tegen.’

Dat gebeurde vooral bij de vorige verkiezingen. Wat vind je van de campagne zoals die nu is gegaan?

‘Ik vind dat belangrijke onderwerpen ontbreken. Het allerbelangrijkste is Europa. Het is toch buitengewoon gênant te moeten constateren dat Nederland, ooit vooroplopend bij het integratieproces, in de achterhoede is beland. Dat de politiek nog steeds niet de durf heeft om dat op te pakken, daar een visie op te uiten.’

Maar er zijn meer thema’s denkbaar. Ontslagrecht dook ook even op.

‘Daar zijn we druk mee bezig. Dat het geen thema is, vind ik geen ramp. Maar Europa is een wezenlijk onderdeel van onze toekomt. Dat de politiek dit onderwerp ontwijkt, zegt wel iets over het vak.’

Je bent al een van de machtigste Nederlanders, volgens de ranglijst van de Volkskrant na Elco Brinkman zelfs de machtigste. Hoe voelt dat?

‘Dat is een compliment voor het instituut SER. Invloed is volgens de Volkskrant gerelateerd aan de instituties waarin je actief bent. Als die invloedrijk zijn, zijn de leden daarvan invloedrijk. Wie je niet ziet op de lijst, of heel laag, zijn invloedrijke adviseurs.’

Hoe word je dat, zo invloedrijk?

‘Ik ben oprecht geïnteresseerd in een grote variëteit aan maatschappelijke problemen. En ik ben bereid tijd te steken in de aanpak en in oplossingen. Maar ik heb vooral de mogelijkheden gekregen. Wat mij betreft vaak tot mijn eigen verbazing.

‘Ik was overrompeld toen ik vanuit het niets voorzitter van het VNO kon worden. Ik was toen universiteitsbestuurder en echt niet veel meer dan dat. Ik heb daar niets aan gelobbyd of gepland. Zoiets overkomt je tot je stomme verbazing. Tegelijk is het een enorme buitenkans.’

Dwing je dat toeval niet af?

‘Het is geen strategie. Maar je moet naar beste vermogen de dingen doen die je kant opkomen.

‘Toen ik bestuurder van de Erasmus Universiteit werd, wilde de minister van Onderwijs enorme bezuinigingen opleggen. Daar hebben we ons enorm tegen verweerd. Vooral in Den Haag. We werden gedwongen de politiek op te zoeken. Misschien heeft dat mensen op ideeën gebracht.

‘Toen heb ik ook met Arie van Zwan, PvdA’er, een boekje geschreven over de ondernemende universiteit. Dat heeft nog steeds niet aan actualiteit ingeboet.’

Toch lijkt het alsof het je allemaal is komen aanwaaien. Heb je nooit tegenwind gehad?

‘De eerste jaren bij het VNO waren een zware opgave. Ik was een vreemde in Jeruzalem. Ik kende het werkgeverswereldje niet, en ook de onderwerpen niet of nauwelijks. Als het dan lukt, is het ongelooflijk leuk. Maar tevoren weet je niet zeker dat het lukt. Het was ook fysiek zwaar.

‘Mijn meest ingrijpende ervaring was, toen ik een jaar of 27 was, de boodschap van een arts dat mijn leven eindig was, dat ik op korte termijn zou overlijden. Gelukkig bleek een week later de diagnose fout. Dat geeft dan een wonderlijk gevoel van bevrijding, van opluchting, maar ook een relativering van zaken die zo belangrijk leken.

‘De herinnering aan die dagen is ook nog heel scherp. Ook door de combinatie van zaken. Ik was in die periode in een echtscheiding verwikkeld, wat op zich al verschrikkelijk is. Mijn moeder overleed in periode, veel te jong, wat diep ingrijpend is, en je bent zelf ook bijna dood. Zo’n reeks ervaringen, binnen anderhalf jaar, dat vormt en dat vergeet je niet.’

Je bent hertrouwd en hebt drie kinderen. Maar in die jaren heb je mateloze werkweken gedraaid. Heb je wel een gezinsleven gehad?

‘De oudste, mijn zoon van 23, is alweer bijna afgestudeerd. De middelste, een dochter, studeert politicologie, en schrijft voor Het Financieele Dagblad over mode. De jongste van 18, ook een dochter, is net het huis uit, en mijn vrouw en ik zijn nu empty nesters. Mijn vrouw heeft eerst als advocaat gewerkt, daarna als jurist aan de Erasmus Universiteit, en is nu actief met fondsenwerving voor goede doelen. Onder eigen naam om niet geassocieerd te worden met mijn activiteiten.’

Is het niet opmerkelijk dat je het rustiger aan gaat doen, voor zover een Rinnooy Kan dat kan, nu de kinderen het huis uit zijn?

‘Met kleine kinderen zijn lange werkweken lastig, maar gelukkig was ik er ook vaak wel. Wat we altijd deden, waren fantastische vakanties. Dat mooie inkomen ging niet naar dure hobby’s, zeiljachten of tweede huizen. We hebben een paar geweldige reizen met elkaar gemaakt. De komende zomer gaan we hoop ik een paar weken naar Zuid-Amerika.’

Uitgever Wolters Kluwer is het enige beursgenoteerde bedrijf met een vrouw aan het hoofd. Is dat normaal?

‘Absoluut niet. Bij ING was bij het recruteren meer dan de helft vrouw. Het is buitengewoon frustrerend dat die binnen een paar jaar het carrièrepad kwijtraken en niet terugkomen. Om een of andere reden laten vrouwen in Nederland zich aanpraten dat ze veel thuis moeten zijn zolang kinderen thuis wonen. Wij moeten echt een draai maken. Kijk naar Scandinavië, daar doe je je kinderen ernstig tekort als je ze niet naar de crèche brengt.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden