Column

Zelfs aanslagen zijn aan mode onderhevig

Op het moment dat ik dit stukje schrijf is een gijzeling aan de gang in het Normandische stadje Saint-Étienne-du-Rouvray. De keel van een priester doorgesneden. Een tweede man is in levensgevaar. De daders, vermoedelijk IS-aanhangers, zijn op de vlucht. Een uur eerder las ik dat in Sagamihara, nabij Tokio, een man 19 geestelijk gehandicapten heeft doodgestoken en er nog eens 25 heeft verwond. Dit soort aanslagen komt in Japan weinig voor, omdat het verkrijgen van een wapen daar erg moeilijk is.

In München schoot een man negen mensen dood en daarna zichzelf. Beeld afp

Zoveel aanslagen in zo'n korte tijd duidt op een epidemie. In alfabetische volgorde kom ik tot de volgende plaatsen: Ansbach, Bagdad, Brussel, Kabul, München, Nice, Orlando, Parijs, Reutlingen, Sagamihara, Saint-Étienne-du-Rouvray, Würzburg en dan ben ik er ongetwijfeld een paar vergeten. Bijna alle aanslagplegers zijn gedood of hebben nog net de tijd gehad zelfmoord te plegen. Wie er aan begint, weet dus waar het eindigt. Voor sommigen gloort een verblijf in het hiernamaals, maar helemaal zeker weet je dat nooit.

Intussen breken deskundigen zich het hoofd over wat er aan de gang is. Politicologen, sociologen, criminologen en massapsychologen brengen hun mening naar voren, maar vooral psychiaters beleven gouden tijden. Elke dag lees je wel een artikel waarin de plegers van terreurdaden worden ingedeeld in categorieën, zoals daar zijn: de zeloten, de ideologen, de psychoten, de psychopaten, enzovoort. Ongetwijfeld zit er een kern van waarheid in al die classificaties, maar voorzichtig wil ik wijzen op een fenomeen dat naar mijn mening wordt onderschat.

Mode.

Mode is het verschijnsel dat ontstaat wanneer mensen andere mensen gaan imiteren. Wij denken daarbij in de eerste plaats aan kleding, maar het navolgen vindt plaats in al het menselijk gedrag. De mode beïnvloedt ons denken ingrijpender dan wij zouden willen, want wij koesteren graag de illusie dat wij onze beslissingen zelfstandig nemen. Maar zelfs het plegen van moorden en zelfmoorden is aan mode onderhevig.

Bekend is de zelfmoordgolf die door Europa ging toen Goethe in 1774 zijn roman Die Leiden des jungen Werthers gepubliceerd had. Die gaat over een jongeman die wanhopig verliefd wordt op een vrouw (Charlotte). Helaas heeft zij haar hart al aan een ander verpand. Wanneer definitief tot Werther doordringt dat zijn liefde niet wordt beantwoord, pleegt hij zelfmoord. De roman eindigt ermee dat hij wordt begraven op de plek die hij voor zichzelf heeft uitgekozen. De laatste twee zinnen luiden: 'Ambachtslieden droegen hem. Geen geestelijke heeft hem vergezeld.'

Dat was nog in de tijd dat een zelfmoordenaar niet in gewijde grond mocht worden begraven.

De roman, en vooral het einde, maakte zo'n indruk dat veel jongemannen zelfmoord pleegden, omdat zij meenden zich te herkennen in de ongelukkige wiens liefde onbeantwoord blijft. Werther groeide uit tot een oertype, een rolmodel avant la lettre. Het schijnt dat Goethe zeer geleden heeft onder al die zelfmoorden van jongemannen. In elk geval heeft hij tegenover zijn secretaris Eckermann nauwelijks gesproken over die 'Wertherzeit'. Goethe begon ook een hekel te krijgen aan het boek en hij was beslist niet de enige. De Nederlandse dichter François Haverschmidt (Piet Paaltjens) vond het maar sentimenteel gedoe en heeft in zijn bundel Snikken en Grimlachjes de draak gestoken met de romantische zelfmoordcultuur. Dat kon echter niet verhinderen dat Haverschmidt na de dood van zijn vrouw zichzelf heeft verhangen in de bedstee.

Ook bij zelfmoord na het moorden zie je dat daders elkaar navolgen. Hoe vreemd het klinkt, het bloedbad van Columbine, waarbij twee tieners twaalf leerlingen en een leraar doodschoten om vervolgens - als gepland - zelfmoord te plegen, heeft ertoe geleid dat jongeren ook elders in de wereld met wapens naar school trokken. Een verwrongen brein is misschien nog vatbaarder voor mode. De dader in München, zo bleek bij huiszoeking, was overmatig geïnteresseerd in geweldsdelicten.

Modes gaan vanzelf voorbij, zij waaien over. Niemand schiet zich nog aan zijn schrijftafel door zijn kop omdat hij net het treurige verhaal van Werther heeft gelezen. Meestal eindigt het ermee dat iemand zegt: 'Hé, die spijkerbroek kun je echt niet meer dragen. Niet cool, dat ziet er niet uit.' De vraag luidt dus bovenal: hoe bereiken wij dat terreur uit de mode raakt? Om op die vraag een antwoord te krijgen, ligt het meer voor de hand advies in te winnen bij trendonderzoeker Lidewij Edelkoort dan bij psychiater Bram Bakker of coördinator terreurbestrijding drs. (Dick) W.M. Schoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden