Zelfmoordkerkhof

Het fotomoment 2014 van fotograaf Stephan Vanfleteren

Zoveel nieuws in 2014, zoveel aangrijpende beelden: de Krim, Oekraïne, MH-17, Gaza. Maar welke foto's intrigeerden het meest? Elf Volkskrantfotografen kiezen hun fotomoment van het jaar. Vandaag aflevering 11, de laatste: Stephan Vanfleteren (45), portret-en documentairefotograaf. Hij werkt sinds 1994 voor de krant.

Foto Gert Jochems

Dit beeld, gefotografeerd op een zompig wei in Merkem in het diepe West-Vlaanderen op amper 19 km in vogelvlucht van mijn huis, heeft me een tikje gegeven. Zoals we allemaal weten worden we overspoeld door beelden. Dagelijks lawinegevaar van pixels. We moeten de zetel niet meer uit om te kijken naar de wereld. Maar kijken is nog niet zien, laat staan voelen. Tot ik op een ochtend in een weekendmagazine deze foto zie van mijn collega Gert Jochems, een van de meest onderschatte fotografen van de Lage Landen.

Er school verwarring in het beeld. Eerst dacht ik dat het om een foto ging van een militair kerkhof van de Eerste Wereldoorlog. En neen, ik behoor niet tot de mensen die metaalmoeheid vertonen van de vele herdenkingen, artikels, boeken... Een groot drama is nooit uitverteld. Maar het was geen militair kerkhof. Daarvoor miste het rechtlijnigheid in de zerken en was het gras niet netjes gemaaid.

Het had een zeker amateurisme en knulligheid. Het stond er ook nog maar pas. Ik las dat het 's nachts begin oktober door onbekenden was neergezet. Meer dan vierhonderd zerkjes, schots en scheef. Misschien was het te donker die nacht. Illegaal en anoniem onbehouwen, maar wat een ongekende kracht.

Verdriet

Het onderschrift bij de foto maakte duidelijk dat het om een herdenking gaat van een ander slagveld: zelfmoord. Ik heb het even moeten opzoeken. Wereldwijd plegen ongeveer een miljoen mensen zelfmoord. Een miljoen. Iedere jaar verdwijnt er dus een stadbevolking zoals Brussel van deze planeet. En dan denk ik nog aan het verdriet van al die nabestaanden. Een verdriet dat we allemaal kennen. Kijk rond je en je ziet de gesneuvelden. Je ziet het bij jong en oud, bekend of onbekend, rijk of arm. Maar even terug naar die bijzondere foto en de fotograaf.

Vaak wordt er verteld dat fotografie het vangen is van licht. Maar Jochems behoort tot het ander soort. Namelijk niet het vangen van licht maar het plaats geven aan het donker. Hij is de koning van de duisternis. Zwart is waar het licht niet reikt of waar het licht geen voorwerp vindt om te weerkaatsen. Gert Jochems zijn nachtbeelden hebben me altijd gefascineerd. Tijd is overdag praktisch, grijpbaar en duidelijk. Des nachts is het iets anders. Alles is trager, intenser en dieper. Overdag ben je van de wereld, 's' nachts is de wereld van jou.

Licht

Hoe lang de foto belicht is weet ik niet. Ik ken de verhalen van Gert die 's nachts zijn camera op het statief schroeft, afdrukt, de spiegel uren laat opstaan, terwijl hij een dutje in zijn auto doet. Een foto voelen is het mooiste wat fotografie kan doen. Zo had ik mezelf beloofd na het zien van de foto om ook eens met vrouw, kinderen en hond een bezoekje te brengen aan dat 'pop-up kerkhof' op de avond wanneer de fakkels van het Lichtfront op 11 november langs de oude frontlinie brandden. Er was geen mist die avond zoals op de foto van Gert Jochems. En waar zijn licht vandaan kwam, is me ook onduidelijk. Maar het was bijzonder om in het donkerte samen met de familie te denken aan allen die we onderweg kwijt zijn geraakt door de te grote druk of de te hoge verlangen van het leven.

Vrienden, kennissen en verre bekenden flitsen voorbij. Het zijn er zoveel, besef ik nu pas. Allemaal mannen. Peter, Bruno, Johan, Philip, Dimitri, Robin, Geert, Luc en Niels gaven weer even licht. We hebben jullie even herdacht en even gevoeld. Het was zo stil zoals ook enkel een goede foto kan zijn. Daar kan ik de koning van het duister alleen maar dankbaar voor zijn. Even in de hectiek van deze wereld in het natte gras stil staan. En denken aan allen, die beslist hebben om het licht zelf uit te doen.

Foto Gert Jochems
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.