Zelfamputatie is iets heel gewoons

Van salamanders kennen we het trucje nu wel. Maar nu ook slakken en zelfs muizen soms een stuk van hun lichaam blijken af te staan om aan een roofdier te ontkomen, daagt het besef: het is blijkbaar echt de gewoonste zaak van de wereld.

Het is er een uit de categorie hoe een koe een haas vangt. Want hoe ontsnapt een slak, slome duikelaar als hij is, aan de flitsaanvallen van een slang? Eerder deze maand kwam Masaki Hoso van Naturalis in Leiden met een antwoord: door zijn staart af te staan. Aanstaande donderdag licht Hoso zijn vondst toe op de Naturalis Late Night Show.

Dat slakken wonderlijke trucs gebruiken om aan slangen te ontkomen, wist Hoso al langer van zijn veldonderzoek in Zuid-Japan. 'Slangen hebben bijzondere aanpassingen om slakken te kunnen eten', vertelt hij. 'Hun kaak is asymmetrisch: ze hebben meer tanden aan de ene dan aan de andere kant van hun bek. En hun gedrag is afgestemd. Als ze aanvallen, draaien ze hun kop linksom, om de slak uit zijn huisje te kunnen halen.'

Totdat een mutatie de lichaamsbouw van de slak spiegelde. Daar stond de slang dan, met een kop en gedrag aangepast op het nuttigen van rechtsgedraaide slakken. 'Toen ik de verspreiding van jager en prooi in kaart bracht, bleek dat er in het leefgebied van de slangen veel meer linksgeoriënteerde slakken voorkomen.'

De staarttruc is het laatste redmiddel. Hoso filmde een experiment waarbij hij jonge slakken op een balk zette en de slang op ze losliet: vaak liet de slak de punt van zijn staart los, wat hem net genoeg tijd geeft om zich alsnog in zijn schelp terug te trekken. 'Het is niet zo dat de slang een stuk van de staart af hapt', zegt Hoso. 'Een slang heeft punttanden, waarmee hij niet iets kan af bijten. Het is de slak zelf die deze aanpassing heeft ontwikkeld.'

Een primeur bij huisjesslakken dus, en op een goed moment: biologen zijn sowieso bezig van de ene in de andere verbazing te vallen over autotomie, zoals het verschijnsel van zelfamputatie formeel heet.

Ongeveer tegelijkertijd met Hoso ontdekten biologen in Kenia een stekelmuis die een deel van zijn vel prijsgeeft als een roofdier hem te pakken neemt. Anekdotisch bewijs van mensen die de muis wilden pakken en dan opeens zijn vel in handen hadden terwijl de muis ervandoor ging was er al; nu bleek in het lab dat het dier inderdaad een ongewoon breekbare huid heeft. Van dezelfde stekelmuis stond al vast dat hij zijn staarthuid kan achterlaten; en eerder dit jaar ontdekte alweer een ander team dat luipaardgekko's een staart hebben die nadat ze hem hebben gezelfamputeerd nog een halfuur actief blijft.

Handig om het roofdier dat je achternazit af te leiden, aldus de biologen die het ontdekten: een paar jaar eerder kwam al een hagedis aan het licht die een wild zwiepende staart op het bord van zijn belager laat liggen. Het is trouwens nog niets vergeleken bij de ronduit verbijsterende ontdekking die men kort na de eeuwwisseling op de zeebodem deed: sommige zeekomkommers stoten hun ademhalingssysteem en zelfs hun ingewanden uit om van de roofdieren af te komen.

Met al die zelfamputerende zeekomkommers, octopussen, krabben, slangen, slakken, hagedissen, salamanders, spinnen en nu zelfs muizen is het geen wonder dat celbiologen zich vertwijfeld afvragen waarom de mens de nobele kunst van het zelfamputeren is verloren. Artsen hopen stilletjes dat het op een dag mogelijk wordt om ook ons lichaam ertoe te bewegen kwijtgeraakte ledematen of organen weer te laten aangroeien.

Er zullen nog heel wat verrassingen uit de natuur aan het licht komen voor het zo ver is, weet Hoso. 'Er zijn zo enorm veel dieren die dit doen. En bij deze slakken is het een prachtig voorbeeld van gecombineerde evolutie bij roofdier en prooi.'

Naturalis Late Night Show

Donderdag 1 november 20.00 uur: Naturalis Late Night Show, liveshow over wetenschap, kunst en natuur. Met o.a. Masaki Hoso, Johan van Leeuwen, Toine Pieters en Ellen Dikker. € 10,-. Reserveren: evenementen@naturalis.nl.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden