Zelf ben ik zo verticaal dat ik heb besloten tot dikke gordijnen

Een nieuw huis - en nog niet overal gordijnen. Dus citeer ik tot vervelens toe het programma Kreatief met Kurk....

Niet iedereen interesseert zich voor de bewuste keuzes van mensen in hun huiselijk leven. Na onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau kreeg de Nederlandse burger onlangs het verwijt te horen dat hij te veel gericht is op zijn eigen huis en dus te weinig op het landsbelang. Volgens mij onderschat dat verwijt de belangrijke ideologische beslissingen die te pas komen bij zoiets simpels als het ophangen van gordijnen.

In het begin van de jaren negentig verscheen een geschiedenis van de gereformeerde kerk te Baambrugge. Willen andere kerkgeschiedenissen de pijnlijke kwesties uit het verleden nog wel eens verzwijgen, in het boek 125 Jaar Postwyck kwamen ze uitgebreid aan bod. 'Je kunt van gereformeerden zeggen wat je wilt', schreef recensent A.J. Klei indertijd in Trouw, 'maar ruzie maken kunnen ze!' Zo ook over de noodzaak van nieuwe gordijnen.

Tijdens de renovatie in de jaren vijftig was het interieur van het kerkgebouw in Baambrugge volledig vernieuwd. Alleen het orgel was gebleven, en de gordijnen.

'Men hoopte dat de combinatie van een dankbaar hart en een ruime beurs nog eens vernieuwing van de gordijnen tot resultaat zou kunnen hebben.' Maar toen er tien jaar later nog niets was gebeurd, besloten doortastende kerkleden de zaak in beweging te brengen. Tijdens een schoonmaakbeurt van de kerk smeten ze de oude gordijnen gewoon weg.

Nu ontstond er natuurlijk meteen een scheuring in de kerkgemeenschap. Je had mensen die nieuwe gordijnen wilden kopen en je had mensen die zonder gordijnen verder wilden. Voor ieder van beide standpunten waren wel praktische argumenten te vinden. Zonder gordijnen was het lichter in de kerk. Maar met gordijnen had je weer minder last van het licht. Toch waren het niet de praktische overwegingen die aanleiding gaven tot de ruzie. Achter de huistwist ging een heuse richtingenstrijd schuil.

De tegenstanders van nieuwe gordijnen waren duidelijk horizontalisten. Zij vonden dat de kerk open moest staan naar de wereld en dat kerkgangers de blik naar buiten moesten richten. De voorstanders van nieuwe gordijnen daarentegen waren verticalisten. Zij vonden dat de kerk een plaats was van God en dat de kerkgangers de blik omhoog moesten richten. Al met al verschilden de afwegingen niet veel van de bewuste keuze in Kreatief met Kurk.

Toevallig had ik, vlak voordat ik in Trouw over deze richtingenstrijd las, ergens in Engeland een gevangenis bezocht die blijkbaar door verticalisten was gebouwd. In de gevangeniskapel was voor iedere gevangene namelijk een aparte nis gereserveerd, van waaruit hij alleen maar omhoog kon kijken. Naar de dominee en langs het hoofd van de dominee naar God. De gevangenen konden elkaar niet zien en dus konden ze elkaar ook niet eenvoudig op slechte gedachten brengen. Alleen de gevangenen die ter dood waren veroordeeld zaten gewoon door elkaar, want daar was toch niets meer aan te doen.

Dit beeld van verticale en horizontale kerkgangers heb ik sindsdien steeds in gedachten gehouden bij het denken over de grondwet. Een grondwet is van nature een verticale aangelegenheid: hij regelt de verhouding tussen overheid en burger. Toch zijn er altijd voorvechters van een 'horizontale werking': zij vinden dat de artikelen van de grondwet ook moeten gelden voor de verhouding tussen de burgers onderling. In sommige gevallen is deze strijd allang beslecht en heeft het grondwetsartikel inderdaad horizontale werking gekregen. In andere gevallen woedt de strijd nog steeds voort.

Zo zijn er niet alleen onder kerkgangers, maar ook onder juristen, politici en burgers verschillen aan te wijzen in aanleg tussen horizontalisten en verticalisten. Ik ben er althans van overtuigd dat er een psychologisch verschil bestaat tussen mensen die de grondwet vooral zien als een principiële voorziening in de verhouding tussen overheid en burger - en mensen die het liefst alle fundamentele principes meteen ook maar willen toepassen op de omgang met elkaar.

De meeste mensen in Nederland zijn horizontalisten. Als er in de laatste jaren grotere belangstelling voor onze nationale grondwet is gekomen, dan is dat vooral geweest voor de horizontale werking van de wet. Voor de horizontale werking van het gelijkheidsbeginsel, de horizontale werking van het artikel over uitingsvrijheid en de horizontale werking van het artikel over vrijheid van godsdienst. Het verticale enthousiasme steekt daar bleek bij af.

De overheidscampagne die nu op touw wordt gezet om de Nederlandse burger voor de Europese grondwet te laten stemmen, moet rekening houden met dit verschijnsel. Ze moet er rekening mee houden dat mensen liever naar elkaar kijken dan naar boven.

Om de Nederlandse bevolking breed geïnteresseerd te krijgen, moet duidelijk worden verteld wat die grondwet betekent voor de samenleving en het dagelijks leven.

Over mijn verticale bezwaren tegen de grondwet zal ik zwijgen, maar ik wil wel graag eens wat goede horizontale argumenten voor de Europese grondwet horen. Zoals de voorlichting nu op ons afkomt, lijkt die grondwet vooral te functioneren als het huishoudelijk reglement van het Europees bestuur. En daarover valt geen levendige discussie met de bevolking te verwachten.

In de gereformeerde kerk van Baambrugge zijn ten slotte 'dunne gordijnen' gekomen, die enerzijds het geluid doorlieten en anderzijds het buitenlicht zeefden. Zelf ben ik wel zo verticaal aangelegd dat ik in mijn nieuwe huis heb besloten tot dikke gordijnen. Maar we laten ze zo veel mogelijk open.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden