Zeldzame uilenzetel

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: uilen.
(*Johan Cruijff)

Foto Wendy Waal, Van Der

Met uilen weet je het nooit zeker. In de kunst, althans. Zeker is dat de uil tot tien keer beter ziet dan de mens, dat hij beter hoort en 's nachts op z'n best is. Een kerkuil kan een muis op een grasspriet horen kauwen, schreef mijn collega Caspar Janssen eens in zijn dierenserie, wat ik mooier vind dan veel kunstwerken; de kom van veren op zijn kop fungeert als een klankschotel, en zijn oren zitten scheef, waardoor geluid in het ene oor een fractie later binnenkomt dan in het andere: zo lokaliseert hij feilloos zijn prooi.

Dat, denk ik zo, heeft de mens nogal nederig gemaakt ten opzichte van de uil. Of zeg maar angstig, zeker in tijden dat er nog van alles aan bovennatuurlijke krachten aan dieren werd verbonden. Dat, en die blik natuurlijk. Ik ken geen dieren die zo autonoom uit hun ogen kijken, met een wonderlijke combinatie van totale rust en totale paraatheid. Er zit een soort latente felheid in die blik, felheid die sluimert maar elk moment tot uitbarsten kan komen. Als zo'n uil z'n kop ineens naar je omdraait, kan ik me best voorstellen dat je de duivel in z'n kanis denkt te kijken.

Foto Wendy Waal, Van Der

Hier op het schilderij piepen de uilen onder de lange gewaden van de heks van Endor uit; ze vormen een uilenzetel. Vreemd, en geestig, en zeker de enige uilenzetel die ik ooit in de kunst zag - ook hoofdconservator in het Rijksmuseum Gregor Weber liet mij weten dat hij in tekeningen noch schilderijen eerder een heks op een uilenzetel zag. Het hele schilderij is van het type ga er maar even bij zitten contempleren, want er staat een hele geschiedenis op, als een stripverhaal verdeeld in scènes en met de vetste details; een magere vogel met uitpuilende ogen, een naakte vrouw op een schedel, voortgetrokken door vliegende hanen, een dinosaurusachtig monster dat een spiegel tegen het heksenvuur houdt (wat vast iets betekent), een kring van heksen die worstjes aan het roosteren zijn, en ga maar door.

Wat ik fascinerend vind, is dat niet alleen de betekenis van de uilen ongewis is, maar ook die van de heks, al lijkt dat misschien niet zo. Uilen kunnen staan voor wijsheid of voor duivels onheil, en hier zijn ze vast bedoeld als symbolen van het kwaad, maar toch: heksen waren vaak ook niet verstoken van de wijsheid die deze dieren óók symboliseren. De heks van Endor in elk geval niet. Volgens Lord Byron is het 'de mooiste van alle geestverhalen': zoals in de Bijbel (1 Samuel 28) staat beschreven heeft koning Saul zich suf gezondigd en ziet hij dat hij op verliezen staat tegen zowel de Filistijnen als David, die namens Israel de Filistijnen de baas blijkt. Hij roept orakels, God en dromen aan om erachter te komen hoe zijn toekomst eruitziet, maar niemand geeft thuis. Dan roept hij een ziener aan; terwijl hij zelf iedereen die contact met doden maakt zijn rijk uit verdreven had. De heks van Endor aarzelt; is het een valstrik? Ze wil niet tegen de wet in gaan. Oh nee, u gebeurt niks mevrouw! Als ze ten slotte de profeet Samuel uit de dood laat opstaan (die daar duidelijk geen zin in heeft), schrikt ze zich de pleuris: ze ziet nu pas dat het koning Saul zelf is die haar het verzoek deed. Samuel zegt dat Saul en zijn zonen nog dezelfde dag zullen sterven.

Door wanhoop overmand stort Saul in, waarna de oude heks hem op een bed legt en te eten geeft - dus wat nou duivels? Het is niet alsof ze het voor haar plezier deed. Jacob van Oostsanen had haar wel wat zachtmoediger mogen afbeelden. En waar die uitgezakte blote borsten voor nodig zijn, is me een raadsel. Nu zijn het de uilen - de slimme zieners van het dierenrijk - die haar toch een beetje waardig maken.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.