Zelden betekende een kus zo veel

Zomaar in het openbaar elkaar je liefde betonen, dat wordt in Suleimania niet erg op prijs gesteld. Van Brabantse Jantine en Koerdische Kamaran mag daaraan weleens iets veranderen.

SULEIMANIA - Het was maar een kusje. Toch leek het alsof met één klap een eind was gemaakt aan de goede zeden en de publieke moraal van de Iraaks-Koerdische samenleving, toen Kamaran Najm en zijn vriendin Jantine van Herwijnen een foto van hun knuffel op Facebook hadden gezet.


De reacties - ongelooflijk, zegt de 31-jarige Brabantse, die sinds vier jaar in Suleimania woont. 'Facebook stroomde vol en Kamaran zat de hele nacht aan de telefoon. Iedereen belde. Kranten en andere media wilden ons verhaal horen. Websites namen de foto over. De hele volgende dag werd Kamaran geïnterviewd door tv-zenders.'


De vraag van de verslaggevers luidde: waarom hebben jullie dit gedaan? En het antwoord was telkens: uit protest.


De aanleiding voor dat protest heeft hier, in het Azadipark in Suleimania, zichtbare sporen achtergelaten. Op een kruispunt van laantjes ligt een vierkante, zwartgeblakerde sokkel. Resten van verbrand materiaal liggen erop en eromheen. Recht omhoog uit de sokkel steken drie metalen staken, ook zwartgeblakerd.


Tot 16 oktober stond hier het Standbeeld van de Liefde van kunstenaar Zaher Sidq. Een man en een vrouw, koperkleurig en enigszins abstract gemodelleerd, die elkaar een kus geven.


Een opmerkelijk kunstwerk, in de context van de Koerdische samenleving. Die is namelijk preuts en uiterst conservatief. In het openbaar kussen is volstrekt uit den boze. Het moet stiekem. 'Zelfs mijn ouders heb ik nog nooit zien kussen', zegt Najm (31), directeur van het fotoagentschap Metrography.


Azadipark is bij uitstek de plek in Suleimania (de tweede stad van Iraaks Koerdistan) waar verliefde stellen onbespied kunnen vrijen. Op een lange betonnen rand naast de kaarsrechte boompjesrijen zitten vandaag, 4 uur 's middags, drie paartjes op ruime afstand van elkaar. De jongens hebben een arm om hun meisje geslagen, dat dan toch wel. Maar als wij naderen, kijken ze elk een andere kant op, alsof ze in de lucht speuren naar een zeldzaam winterkoninkje.


Het park gaat zwanger van symboliek. Vroeger stond hier de Hamya, het complex van het leger van Saddam Hussein. De dreigende, betonnen belichaming van het door de Koerden zo gehate regime, midden in de stad, intimiderend en wel. Niemand wist precies wat zich binnen afspeelde, zeggen de inwoners van Suleimania. Maar dat er gemoord en gemarteld werd, wist iedereen.


Autonomie

In 1991 was het over met de dreiging. In de nasleep van de eerste Golfoorlog kwamen de Koerden in opstand tegen Saddam. De Amerikaanse no-flyzone gaf hun de rugdekking voor een autonomie die sindsdien is blijven bestaan.


In de jaren negentig werd daarom de Hamya afgebroken en vervangen door het Azadipark (Vrijheidspark). Er zijn speeltuinen, een skateboardbaan, een vijver, een restaurant. In het hart ligt het Podium van het Vrije Woord, een Hydepark-achtige arena waar mensen vrijuit kunnen spreken. Ook muziek- en theatervoorstellingen vinden er plaats.


En sinds 2009 stond er dus het Standbeeld van de Liefde, symbool van alles waar het in door oorlogen geplaagde Irak zo lang aan ontbroken had.


Maar op 17 oktober ontwaakte Suleimania met het nieuws dat die nacht het beeld van het kussende paar - gemaakt van hout en kunststof - in brand was gestoken. De daders zijn onbekend, maar een vingerwijzing gaf het feit dat in dezelfde nacht, 60 meter verderop in het park, het graf van de populaire dichter Sherko Bekas was vernield. Hij was seculier, kwam op voor vrouwenrechten en moest niets hebben van de politieke islam. Verdenkingen gaan dus in die richting, maar niets is zeker.


'Ik wil begraven worden in het Azadipark, aan de voet van het monument voor de martelaren van Suleimania', dichtte Bekas in zijn testament. 'Laat er een cafetaria komen en een kleine tuin, zodat dichters, schrijvers en verliefde meisjes en jongens mijn gasten zijn.'


Spontaan

Nog dezelfde dag was er in het park een klein, spontaan protest tegen het vandalisme. Het levendige culturele wereldje van Suleimania was goed vertegenwoordigd. Mensen hielden uit de losse pols toespraken. Kamaran Najm was er, bewonderaar van het werk van Bekas, en ook Jantine van Herwijnen. Zij werkte voorheen in Suleimania voor Free Press Unlimited en zet nu in het agentschap van haar Koerdische geliefde een trainingscentrum voor fotografen op.


Spontaan ook was De Kus. 'Zonder iets te zeggen gingen we zomaar op de sokkel staan en kusten elkaar', zegt Najm. 'Een soort sokkelperformance.' Een vriend maakte van de kus een foto, die 's avonds door Najm werd gebruikt als profielfoto van zijn Facebookpagina, met als commentaar 'No comment'.


Waarna, zoals gezegd, de hel los barstte.


De aandacht in de media genereerde veel steun op het internet. Op Facebook werd sympathie betuigd en andere koppels (de meeste niet uit Koerdistan overigens) plaatsten hun kusfoto op de pagina.


Maar er was ook een grimmiger respons. Najm kreeg bedreigingen, de meeste anoniem. Islamitische groeperingen zagen in de kusperformance een 'vernietiging van onze cultuur' en het Openbaar Ministerie kondigde vervolging aan wegens schending van de openbare zeden. Dat kan leiden tot een boete van een paar tientjes.


Ook in de naaste omgeving van het paar viel de actie niet bij iedereen goed. Najm hoort tot het slag jonge, stedelijke Koerden dat afstand neemt van benauwde tradities. Twee in Duitsland wonende broers zijn net zo, zij vonden het allemaal prachtig. Maar zijn conservatieve broers in Koerdistan waren laaiend omdat hij 'de eer van de familie' had geruïneerd.


Voor het paar was De Kus tevens een coming out: opeens werd hun relatie algemeen bekend. 'Ook voor ons was het de eerste keer dat we in het openbaar kusten', zegt Van Herwijnen. 'Het heeft lang geduurd voor we onze relatie naar buiten brachten. We zijn niet getrouwd en ik ben niet Koerdisch, dat wordt toch moeilijk geaccepteerd hier.'


'Dat hele eergebeuren, ik snap het nog steeds niet', zegt de Nederlandse. Maar ook haar Koerdische vriend verzucht even later, en los daarvan: 'Eer, eer... ik weet echt niet wat het betekent in onze maatschappij.'


Hoe dan ook bracht de kus hen tot het eervolle besluit zich binnenkort te gaan verloven. Ook een soort standbeeld voor de liefde.


Hoewel het graf van dichter Sherko Bekas in het Vrijheidspark inmiddels is hersteld, vinden de twee niet dat het verbrande beeld heropgericht moet worden. Najm: 'We willen daar een plek inrichten waar mensen een foto kunnen laten maken. Met als boodschap: je kunt een standbeeld verbranden, maar niet de liefde zelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.