Interview Rijksadviseur Berno Strootman

‘Zeker in maagdelijk landschap moet een bouwstop komen voor XXL-distributiecentra’

Bouw van een nieuw distributiecentrum in Zwolle. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Er moet paal en perk worden gesteld aan de ‘(X)XL-verdozing’ van Nederland, de snelle opmars van gigantische, raamloze distributiecentra in het landschap. Dat stelt het College van Rijksadviseurs, een adviesorgaan van de regering. 

‘Zeker in maagdelijk landschap, in de wei, moet een bouwstop komen’, aldus landschapsarchitect en rijksadviseur Berno Strootman, die het Rijk adviseert over de ruimtelijke kwaliteit van de stad en het landschap. ‘Bij XXL-dozen hebben we het over distributiecentra vanaf 20 duizend vierkante meter, oftewel vier voetbalvelden. Dat is nog klein: Bol.com bij Waalwijk beslaat 200 duizend vierkante meter. Dat is even groot als een woonwijk met 800 woningen. En toch is het één doos.’

Het logistieke vastgoed groeit fors. In tien jaar tijd is er 10 miljoen vierkante meter bijgekomen. Vorig jaar was een record: een toename van 3 miljoen vierkante meter. Strootman: ‘Dit jaar staan we al op 2 miljoen. Die groei gaat de komende jaren door. De bedrijven worden behoorlijk in de watten gelegd, dat gaat ten koste van ons landschap. De vraag is of je daarmee moet doorgaan. We pleiten voor meer tegendruk, in plaats van alle bedrijven met open armen ontvangen.’

Maar de markt vraagt toch juist om steeds grotere distributiecentra?

‘Wij zeggen: maak een integrale afweging. Het lijkt nu of onze bestuurders vinden dat je alles moet faciliteren en dat de markt krijgt waar ze om vraagt. Het levert natuurlijk ook veel op: we hebben een interneteconomie waarvoor die centra nodig zijn. Het levert geld op voor beleggers, ontwikkelaars en gemeenten.

‘Maar het kost ons ook van alles: het gaat ten koste van ruimte voor de landbouw, van biodiversiteit, van recreatie. Als je op zondagmiddag een stukje gaat fietsen, is het niet zo aantrekkelijk om eerst door een enorm gebied met bedrijfshallen te rijden. En er wordt weinig gekeken naar de infrastructuur: kunnen de wegen het wel aan? Kortom: bezint eer ge begint, wees selectief. We wonen in een klein land, de ruimte is beperkt.’

Hoe kan het volgens u wel?

‘Rijk, provincie en gemeenten kunnen clusters aanwijzen waar de bedrijvigheid zich kan concentreren. Op andere plekken moet je de bouw van nieuwe logistieke dozen dan verbieden. Zeker in maagdelijk landschap, zoals in de wei, moet een bouwstop komen.

‘Ook kan er een fonds komen, dat lijkt op de rood-voor-roodregeling voor het opruimen van stallen in het buitengebied. Als je die clusters ontwikkelt, levert dat veel geld op. Een deel daarvan stort je in een fonds. Met geld uit dat fonds kun je je losse gebouwen in het buitengebied opruimen, die noemen wij de eenlingen. Je koppelt dus de ontwikkeling van nieuwe loodsen aan het opruimen van oude. Zo snijdt het mes aan twee kanten.’

U pleit ervoor om verouderde bedrijventerreinen te gebruiken. Hoe moet dat?

‘Leegstaande bedrijven moeten worden gesloopt, oude kavels kunnen groter worden gemaakt en de wegen anders aangelegd. Het probleem is dat je die XXL-dozen amper kwijt kunt, behalve in het landschap. Dus soms betekent dat dat ze kleiner moeten.’

Waar is het volgens u echt uit de hand gelopen?

‘Waalwijk wordt aan de noordkant ingepakt met dozen. Tilburg is interessant. Enerzijds is er een cluster, dat is een goed voorbeeld. Maar aan de noord- en westkant is er een bontjas van bedrijventerreinen rondom de stad gegroeid. Zie daar maar eens doorheen te fietsen. Als ik in Tilburg of Waalwijk woonde, dan zou ik denken: misschien is het nu wel genoeg.’

Waar ligt de regie? Het Rijk laat ruimtelijke ordening grotendeels over aan de provincie, maar de gemeenten gaan over bestemmingsplannen.

‘Idealiter is het een samenspel. Het Rijk stuurt weinig, maar kan wel sturen via het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (het MIRT). Provincies zijn de belangrijkste bestuurslaag, daarna komen de gemeenten. Zij willen geld verdienen met grondexploitatie en ze willen banen. Maar ze vergeten vaak wat het je kost aan belevingswaarde, ruimte voor de landbouw en biodiversiteit.’

Landschapsarchitect Berno Strootman, Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving. Beeld College van Rijksadviseurs

Moet het niet radicaler? Nederland lokt ook met fiscale voordelen allerlei Europese distributiecentra.

‘Daarvoor geldt ook: bezint eer ge begint. Nederland is een vol land, het landschap is niet oneindig beschikbaar. We moeten selectief zijn: wat levert dit bedrijf ons als maatschappij op? Is dat op de korte termijn geld voor de grondexploitatie, of is het ook op de lange termijn banen in een segment waar je baat bij hebt?

‘Vergis je niet: hogeropgeleiden vinden het landschap, de omgeving waar ze wonen heel belangrijk als ze kijken naar het vestigingsklimaat, die schrik je als gemeente af met die dozen. Door aan de ene groep ruimte te geven, ontneem je de ander perspectief. Ik denk dat die afweging zelden wordt gemaakt.’

Landschapsarchitect Adriaan Geuze zei vorig jaar in de Volkskrantgemeenten zijn volkomen blind, behekst, betoverd door het hebben van nieuwe bedrijventerreinen. Deelt u die analyse?

‘Dat geldt niet overal, maar de meeste gemeenten willen inderdaad heel graag. Grondexploitatie levert geld op om het zwembad en de bibliotheek te betalen. Het zijn gemakkelijke inkomsten, maar ik pleit voor een meer integrale afweging.’

Zou het helpen als die dozen niet allemaal grijs en grauw waren?

‘Ik vind het eerlijk gezegd wel goed dat ze grijs zijn. Want als ze nou ook nog eens de aandacht op zich zouden vestigen door felle kleuren, bijzondere architectuur of materiaal, dan schreeuwen ze nog harder.’

De verdozing van het Nederlandse landschap

Ze verrijzen overal in het landschap: enorme, meestal grijze rechthoekige, vrijwel raamloze gebouwen.  En de groei zet door.

Vandaag besteld, morgen in huis, we vinden het normaal. Maar hoe kan dat? Jeroen van Bergeijk werkte vijf weken undercover in een distributie­centrum van bol.com.

Is een factory outlet een impuls voor de economie, of de dood voor de binnenstad? Honderden banen belooft de ontwikkelaar van een outlet aan de A12 bij Zevenaar. De provincie Gelderland ziet vooral risico’s, maar kon de bouw toch niet tegenhouden. ‘Een outlet leidt tot verloedering en leegstand elders.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden