'Zegen voor de mensheid waarmee we nuttige dingen kunnen doen'

De Dierenbescherming riep het al langer: Gene Pharming zou koeien moedermelk laten produceren. Maar bewijzen hadden de actievoerders niet. Donderdag maakte demissionair minister Bukman van Landbouw bekend dat wordt onderzocht hoe het verder moet met het onderzoekscontract dat het ministerie heeft met Gene Pharming....

HOOGLERAAR biotechnologie dr H. de Boer stak zijn enthousiasme over genetische modificatie bij dieren in 1989 niet onder stoelen of banken. 'Een zegen voor de mensheid, waarmee we een groot aantal nuttige dingen kunnen doen', zei hij bij zijn aantreden in Leiden. Hij doelde op het resistent maken van dieren tegen ziekten, economischer produceren en zelfs het maken van biomedische eiwitten door transgene runderen, koeien met een ingebouwd menselijk gen. De Boer richt het bedrijf Gene Pharming op, met steun van banken en investeerders.

Voor het genetisch manipuleren van dieren is dan toestemming nodig van het ministerie van Landbouw. Gene Pharming heeft, behalve de doelstelling biomedische eiwitten zoals lactoferrine te produceren, nog geen toepassingen voor ogen. Het experiment bevindt zich nog in een onderzoeksfase.

Landbouw wil echter pas toestemming geven als er wel concrete doelstellingen aan worden verbonden. De aanvankelijke doelstelling wordt daarom gevonden in een uieraandoening van koeien : mastitis. De stof lactoferrine in de melk van transgene koeien zou de weerstand tegen uierontsteking vergroten. Dat is een doelstelling waarmee het ministerie, dat alleen naar landbouwbelangen kijkt, kan leven. Het doel van de genetische manipulatie dient het welzijn van de koe.

Gene Pharming houdt echter produktie van humane geneesmiddelen nog steeds voor ogen. Er is nog geen rund en geen melk, dus het vaststellen van concrete toepassingen is nog niet aan de orde, zo stelt het bedrijf. Eerst moet het onderzoek op gang komen.

Maar er is meer geld nodig. Gene Pharming gaat daarom op zoek naar andere investeerders, en is verheugd over de interesse die Nutricia toont voor het lactoferrine-project.

Nutricia stelt echter wel eisen. In de eerste plaats mag de betrokkenheid van het bedrijf niet in de openbaarheid worden gebracht, om de concurrentie niet op ideeën te brengen. Nutricia wil ook een zo ruim mogelijke formulering van de onderzoeksdoelstellingen, zodat het bedrijf met het uiteindelijke produkt nog alle kanten op kan.

Gene Pharming schikt zich naar de wensen van het bedrijf. Er komt een contract waarin een ruime doelstelling wordt opgenomen: de produktie van 'een moedermelkvervangend middel dat zou kunnen voldoen aan de voedingsbehoefte van kinderen tot zes maanden'.

'Het had weliswaar niet de hoogste prioriteit, maar het toevoegen van humaan lactoferrine uit transgene koeien aan normale babyvoeding was in 1991 nog een reële optie', zegt Nutricia nu. 'We wilden pas verder gaan kijken naar de toepassingsmogelijkheden op het moment dat de nakomelingen van Herman melk gingen geven en er iets klinisch te testen viel. Destijds was er nog niet zoveel commotie.'

In 1992 buigt de commissie-Schroten zich in opdracht van Landbouw over de ethische aspecten van het project Herman. Het advies is gebaseerd op het 'nee tenzij'-principe: genetische manipulatie met dieren mag alleen als die belangrijke geneesmiddelen voor mens of dier oplevert en als dat niet op een andere manier lukt. Gene Pharming krijgt onder die voorwaarden toestemming om met Herman verder te fokken.

De commissie-Schroten is echter niet op de hoogte van het breed gestelde contract tussen Nutricia en Gene Pharming. 'Dat het bedrijfsleven bij het onderzoek betrokken was, is op zich van minder belang', redeneert de toenmalig commissievoorzitter prof. dr E. Schroten achteraf. De doelstellingen van het onderzoek, daar ging het om.

'In gesprekken met Gene Pharming kwam naar voren dat de produktie van biomedische eiwitten voor klinische toepassingen het uiteindelijke doel van het onderzoek was. Als we toen op de hoogte waren geweest van de inhoud van het contract tussen Gene Pharming en Nutricia, waren we wellicht tot een andere conclusie gekomen', filosofeert Schroten.

'Ik zou me kunnen voorstellen dat we dan wel toestemming zouden hebben gegeven voor klinische toepassingen, maar niet voor toepassingen in gewone voeding. Dan hadden we de discussie die nu wordt gevoerd, al in 1992 kunnen voeren. De geheimzinnigheid van Gene Pharming heeft op zijn minst contraproduktief gewerkt voor die discussie. En waarom eigenlijk? Waarom zou Nutricia een dure stof als lactoferrine in normale babyvoeding willen stoppen?'

Tot die conclusie komt Nutricia gaandeweg ook, en de doelstellingen worden bijgesteld. Het onderzoek wordt volledig gericht op toepassingen in klinische voeding.

De Dierenbescherming begint een felle campagne tegen de experimenten met genetische manipulatie van stier Herman. Met grote stelligheid wordt Gene Pharming beschuldigd van pogingen om koeien moedermelk te laten produceren. Bewijs ontbreekt. In februari 1994 kondigt Nutricia echter het voornemen aan voor het sluiten van een joint venture met Gene Pharming.

De zaak raakt in een stroomversnelling. Nutricia maakt bekend Gene Pharming al jaren te hebben gesteund. Half juli trekt het zuivelbedrijf zich onder dreiging van een consumentenboycot terug.

Gene Pharming krijgt daarmee de mogelijkheid om openheid van zaken te geven. Het contract met Nutricia uit 1991 wordt vrijgegeven, en Den Haag leest tot zijn verrassing dat er sprake is van moedermelkvervangende produkten. Dat die doelstelling in de praktijk alverlaten was, blijkt niet uit de stukken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden