Analyse

Zege Raisi in Iraanse presidentsverkiezingen stelt Westen voor duivels dilemma

De overwinning van Ebrahim Raisi in de Iraanse presidentsverkiezingen plaatst het Westen en Joe Biden in het bijzonder voor een enorm vraagstuk: moet het deze hardliner een nucleair akkoord cadeau doen?

Straatfeest op zaterdag in Teheran ter ere van de verkiezingsoverwinning van Ebrahim Raisi. Beeld EPA
Straatfeest op zaterdag in Teheran ter ere van de verkiezingsoverwinning van Ebrahim Raisi.Beeld EPA

Wat je ook kunt zeggen over het toneelstuk van de Iraanse presidentsverkiezingen, twee dingen hebben ze duidelijk gemaakt. Om te beginnen dat een meerderheid van de Iraniërs geen fiducie meer heeft in het politieke project dat 42 jaar geleden als ‘Islamitische Republiek’ werd gelanceerd. Ten tweede dat de hardliners nu alle onderdelen van het Iraanse staatsapparaat stevig in handen hebben.

Niets wijst er echter op dat ze, mét het electorale goud, ook de harten van de Iraanse burgers hebben veroverd. Van publiek vreugdevertoon was niets te merken, nadat zaterdag de overwinning van hun kandidaat Ebrahim Raisi was bekendgemaakt. Een door de autoriteiten aangekondigde grootse viering op Meidan Enqelab (Revolutieplein) in hartje Teheran werd een zeperd. Geen Raisi-aanhanger was er te zien, het verkeer raasde als altijd voort over de rotonde. Op een verhoging werd wat vuurwerk afgestoken en een politieman liet desgevraagd weten dat de manifestatie ‘wegens corona’ alsnog was afgelast.

De staats-tv meldde later dat Raisi-aanhangers ‘massaal de straat op waren gegaan’, maar dat werd ondersteund met steeds hetzelfde beeld van één plek in de stad met enkele tientallen met vlaggetjes zwaaiende figuranten.

Het is de retoriek die hoort bij een politiek theaterstuk. Zo noemde de Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, de verkiezingen ‘een briljante bladzijde’ in de electorale geschiedenis van het land. De opkomst – officieel 48,8 procent – bewijst volgens hem de ‘ijzeren wil’ van het volk.

Liefste thuisgebleven

Maar wie de cijfers nadert bestudeert, moet tot een andere conclusie komen. De 62 procent voor Raisi, de 8,3 procent voor de gematigde technocraat Abdolnaser Hemmati (die derde werd) plus de resultaten van de twee andere kandidaten gaven bij elkaar opgeteld een percentage van 85. Dat betekent dat 15 procent van de opgekomen kiezers blanco heeft gestemd. Met die er afgetrokken, komt de opkomst uit op net aan 41 procent, een historisch dieptepunt.

Een veelzeggend gegeven, die vele blanco stemmen. Mensen die hun stem hadden uitgebracht, kregen een stempel in hun id-kaart. Veel kiezers voelden zich gedwongen op te komen, omdat ze anders problemen zouden krijgen op hun werk. Met name voor ambtenaren speelde dat. Ook groepen als dienstplichtigen en taxichauffeurs hadden ermee te maken. Maar liefst hadden ze de verkiezingen geboycot, vandaar het blanco.

‘Ik vind ze alle vier niks, het liefst was ik thuisgebleven’, zei de 33-jarige Mohammad, terwijl hij vrijdagmiddag in de (korte) rij stond in het grootste stembureau van Teheran, dat in de Hosseinieh Ershad-moskee. Maar ja, zijn chef op het overheidskantoor zou straks alle id-kaarten van het personeel controleren.

Uit alles viel op te maken dat voornamelijk het conservatieve volksdeel ter stembus was gegaan. Dat bleek uit gesprekjes met kiezers en vooral uit het uiterlijk van de vrouwen, in Iran de perfecte graadmeter voor sociale stereotypering. Liberaal is: kleurrijk, strakke pantalon, jeans, korte manteau, make-up, geblondeerd haar, zonnebril, de hoofddoek ver naar achter op het hoofd geschoven. In de stembureaus overheersten vrijdag de zwarte chadors, zelfs in wijken waar zij een kleine minderheid vormen, zoals Sa’adat Abad in Noord-Teheran. Menig stembureau vormde zo een electorale catwalk.

Het is dit soort Iraniërs waaraan ayatollah Khamenei, en met hem Ebrahim Raisi, zich wanhopig vastklampt nu de Islamitische Republiek steeds verder in verval raakt, door interne rot veel meer nog dan door westerse sancties.

Vijandschap met het Westen

Twee jaar geleden kondigde de Opperste Leider de ‘Tweede Stap’ aan. Deze tweede fase van de Islamitische Revolutie behelst een ideologische, maar vooral personele zuivering. Overal in het staatsapparaat moet een nieuwe generatie van jonge hardliners de sleutelposities overnemen. Zo niet, dan komt de toekomst van de revolutie in gevaar, en daarmee voor de broze Khamenei (82) diens erfenis. Met het oog op de Tweede Stap was het regime erop gebrand de overwinning van Raisi veilig te stellen. Hij moet de generatiewissel uitvoeren.

Het is paleispolitiek waarvan de buitenwereld slechts op grote afstand en met nieuwsgierige afzijdigheid kan kennisnemen. Toch stelt Raisi’s overwinning het Westen voor een duivels dilemma. Onder president Joe Biden zijn de onderhandelingen over herstel van het nucleair akkoord immers weer op gang gekomen, iets waar de Europese Unie al op aandringt sinds de VS het onder Donald Trump opzegden.

De huidsige president Hassan Rohani (rechts) met zijn opvolger Ebrahim Raisi. Beeld VIA REUTERS
De huidsige president Hassan Rohani (rechts) met zijn opvolger Ebrahim Raisi.Beeld VIA REUTERS

De gesprekken, die overigens zondag werden opgeschort, komen nu in een ander perspectief te staan. Voorheen was de gedachte: met een deal kunnen we de sancties opheffen, dan herstelt de Iraanse economie zich en dat is goed voor de hervormingsgezinden in Iran, zoals president Hassan Rohani. Maar komt er straks een akkoord, dan krijgt hardliner Raisi - in 1988 verantwoordelijk voor duizenden executies - het cadeau van opheffen van de sancties in de schoot geworpen. Hij kan dan tegen de bevolking zeggen: waar Rohani faalde, slaagde ik. Tel uit je winst.

Rohani’s minister van Buitenlandse Zaken, Javed Zarif, opperde zaterdag dat het akkoord er al kan liggen vóór Raisi in augustus aantreedt. Het is maar helemaal de vraag of het zo soepel zal gaan. Zarif heeft het niet voor het zeggen in Iran, dat is uiteindelijk de Opperste Leider. En voor hem geldt wat voor het hele regime geldt: ze hebben vijandschap met het Westen nodig. Het is welhaast hun raison d’être.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden