Zederik is plots in de verkeerde provincie beland

Zonder te verhuizen werden 35 duizend Zuid-Hollanders begin deze maand Utrechter na een fusie van gemeenten. De agrarische en christelijke gemeente Zederik vreest haar identiteit te verliezen door de Utrechtse expansiedrift.

Het is in de Nieuwjaarsnacht iets na tweeën als vijf mannen in een Amerikaanse pick-up over de donkere Bazeldijk richting het Zederikse dorpje Meerkerk rijden. Ze hebben hun gezichten onherkenbaar gemaakt met sjaals en zonnebrillen. In de grote laadbak liggen tiewraps, ladders, een hamer en lijmkit. Dat laatste zullen ze alleen in 'het uiterste geval' gebruiken. Aan de rand van het dorp, bij het blauwe plaatsnaambord 'Meerkerk, gem. Vijfheerenlanden', mindert de auto vaart. De mannen stappen uit en tillen een bord van gelijke grootte uit de achterbak. Het wordt met tiewraps zorgvuldig over het oorspronkelijke exemplaar bevestigd. 'Hogeheerenlanden, prov. Zuid-Holland', staat erop.

Een 'postuum protest' noemt initiatiefnemer Sjaak Versluis de actie. Door een fusie met de gemeenten Leerdam en Vianen woont de Zederiker, net als 35 duizend anderen, met ingang van dit jaar niet meer in de provincie Zuid-Holland maar in Utrecht. Een historische blunder, vindt hij. 'Geografisch en cultureel gezien hoort Zederik bij Zuid-Holland.' De rivier de Lek in het noorden van de woonkern vormt al sinds jaar en dag de natuurlijke grens tussen de twee provincies.

Begrijp hem niet verkeerd. Versluis is niet tegen verandering en weet dat de 'economy of scale' vraagt om grotere gemeenten, maar de fusie is volgens hem maar op één manier uit te leggen: de onontgonnen polders in Zederik moeten straks het woningtekort van de Utrechtse steden oplossen. Dat zag hij eerder gebeuren bij Vianen, dat in 2002 zijn 'ziel al verkocht' aan Utrecht en nu een van de snelstgroeiende randgemeenten van Nederland is.

Versluis is niet de enige die zich zorgen maakt over de positie van het agrarische en overwegend christelijke Zederik in het Utrechtse Vijfheerenlanden. De petitie 'Hogeheerenlanden' die hij na de plaatsnamenactie begon, is ruim zeshonderd keer ondertekend. 'Het raakt aan het gevoel dat de mensen hier al langer over de fusie hebben', zegt Versluis. 'Het maakt niet uit wat wij als inwoners vinden, het zijn de hoge heren die beslissen.'

Woonkern

De herindeling komt voor niemand als een verrassing. De overheveling van overheidstaken, zoals jeugd- en ouderenzorg, naar lokale overheden vraagt om steeds sterkere woonkernen. In de afgelopen honderd jaar liep het aantal gemeenten terug van meer dan duizend in 1900 tot 355 dit jaar.

In 2014 werd duidelijk dat ook het dunbevolkte en landelijke Zederik - een eerdere samenvoeging van dorpen zoals Ameide, Lexmond en Meerkerk - de toekomstige verantwoordelijkheden niet alleen zou kunnen dragen. Een fusie met Leerdam en Vianen leek logisch omdat de gemeenten, verenigd in Waterschap Vijfheerenlanden, al eeuwenlang samenwerken in de strijd tegen het water uit de polders. Daarnaast zouden ze samen groot genoeg zijn om landelijk iets in de melk te brokkelen te hebben.

Over de provincie waarin de nieuwe gemeente Vijfheerenlanden zou moeten komen werden de fusiepartners het niet eens. Een meerderheid van de raadsleden in Vianen en Leerdam stemde voor een verhuizing naar Utrecht. Alleen in Zederik wilde een meerderheid bij Zuid-Holland blijven. De provincie Utrecht mocht daarop een herindelingsplan schrijven. Daarin concludeerde ze 'dat er geen zwaarwegende overwegingen zijn die de provinciekeuze voor Utrecht beletten'.

In Zederik stuitte het plan op verzet. Vlak voor de behandeling van de provinciewijziging in de Tweede Kamer gooide oud-burgemeestersvrouw Lidy den Breejen er nog een petitie tegenaan. Die werd 1.400 keer ondertekend, maar het mocht niet baten.

'We zijn te laat wakker geworden', verzucht Jenny van Beek (56) op de parkeerplaats van het winkelcentrum in Meerkerk. Sinds begin deze maand valt op haar deurmat naast het Kontakt ook Weekblad Vijfheerenlanden. Als ze 112 belt, komt ze uit bij de meldkamer Midden-Nederland in plaats van die van Rotterdam. Maar het zijn niet deze praktische veranderingen die de Zederikse bezighouden. Het is de angst om de culturele identiteit te verliezen. 'Utrecht is veel stadser. Het is een ander gebied met andere mensen en andere gewoonten. Ik ben bang dat we door de woningnood straks worden overlopen. Daardoor komt er toch een andere mentaliteit.'

Wat de mentaliteit in Zederik dan is? 'We zien hier om naar elkaar', zegt vriendin Diny de Jong (54). En dat stopt niet bij de voordeur. Want wat je ook niet doet in Zederik: Albert Heijn de boodschappen laten bezorgen terwijl er een supermarkt in het dorp is. 'We gunnen onze middenstand nog iets', zegt Anneke Westerhout (55) uit het naastgelegen dorp Ameide.

Dat vier van de zes nieuwe wethouders uit het 'stadse' Vianen komen, voedt de verdenking dat die gemeente het in Vijfheerenlanden voor het zeggen krijgt. Volgens groentenboer Willem Beukers (51) komt de politiek zo verder van de mensen af te staan. 'Vroeger had je hier nog een stadhuis waar je gewoon kon binnenlopen.'

Koopzondag

Hoezeer de gefuseerde gemeenten van elkaar verschillen werd eens te meer duidelijk tijdens de verkiezingen in november vorig jaar. In het Utrechtse Vianen werd D66 de grootste, in Zederik de SGP. Heet hangijzer tijdens die verkiezingen was de koopzondag. In Vianen en Leerdam waren de winkels al vaker open op zondag, in Zederik leek dat tot op heden onbespreekbaar. Bij wijze van compromis mogen de inwoners van Vijfheerenlanden zich in maart in een referendum uitspreken over de kwestie.

Aan waarnemend burgemeester Jan Pieter Lokker de taak om de komende maanden eenheid te creëren in Vijfheerenlanden. Hij snapt de weerstand in Zederik wel. 'Ze zijn zo'n lange tijd verbonden geweest met Zuid-Holland. Hun oriëntatie was met de rug naar Utrecht, nu moeten ze omdraaien en deze kant uitkijken.'

Lokker was eerder al betrokken bij de fusies van het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee en de Utrechtse Heuvelrug. Daar zag hij dat het samenvoegen van gemeenten, provinciewijziging of niet, vrijwel altijd samengaat met angst. 'Op het platteland is die angst vaak groter, omdat verandering er wordt gezien als een bedreiging in plaats van een kans.'

Met zijn wethouders wil de burgemeester laten zien dat hij ondanks de schaalvergroting dicht bij de mensen staat. Daarom zetelt hij om de paar dagen in Vianen, Leerdam en Meerkerk. De zes wethouders hebben allen een woonkern onder zich gekregen waar zij zelf niet vandaan komen.

Toch koestert de bestuurder niet de illusie dat de verschillen tussen de voormalige gemeenten ooit zullen verdwijnen. 'Mensen gaan zich nooit Vijfheerenlander voelen. Ze zijn trots dat ze in Schoonrewoerd of Leerdam wonen, je kunt hen niet dwingen om dat los te laten en een nieuwe abstractie te vormen.'

De komende maanden zal Lokker op zoek gaan naar wat de Vijfheerenlanders met elkaar verbindt. Daarvoor gaat hij ook in gesprek met actievoerder Versluis. Of die zich ooit verbonden zal voelen met de andere Vijfheerenlanders? Hij lacht. 'Tuurlijk, uiteindelijk is elk mens best. Maar al fuseren we straks met Groningen, ik blijf een Zederiker.'

PROTESTEN

Nederland telt sinds begin dit jaar 355 gemeenten, 25 minder dan vorig jaar. Uit de fusies van 37 gemeenten ontstonden 12 nieuwe. Niet zelden gingen de herindelingen gepaard met protest. Zo stemde een meerderheid van de inwoners van Binnenmaas, Cromstrijen en Korendijk in een referendum tegen de Zuid-Hollandse fusiegemeente Hoeksche Waard. In de nieuw te vormen Limburgse gemeente Beekdaelen was Schimmert brandhaard van verzet. De helft van de kiesgerechtigden in het dorp sprak zich uit tegen de fusie van de gemeenten Nuth, Onderbanken en Schinnen. Maar nergens werd zoveel geruzied als in Groningen: het villadorp Haren verzette zich jarenlang, tot rechtszaken aan toe, tegen een fusie met Groningen Stad en gemeente Ten Boer. Alle genoemde fusies gingen toch door.

Beeld ©raymond rutting photography
Jan Pieter Lokker, waarnemend burgemeester Beeld ©raymond rutting photography
Sjaak Versluis, actievoerder Beeld ©raymond rutting photography

De nieuwe gemeente Vijfheerenlanden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden