'Ze zijn achteraf iets helderder'

Het Eindhovense Van Abbemuseum geeft rondleidingen voor alzheimerpatiënten en hun mantelzorgers.
Beide partijen blijken op te knappen van samen kunst genieten.

EINDHOVEN - Aan het einde van de rondleiding door het Van Abbemuseum in Eindhoven wordt Lena emotioneel. Wat? Komen haar ervaringen in de krant? Waarom is haar niets gevraagd? Een schending van de privacy, dat is het! Ze wendt zich abrupt tot haar man. Op haar gezicht strijden boosheid en onbegrip om voorrang.


Lena en haar echtgenoot Henk, gepensioneerde zestigers, nemen deel aan een rondleiding voor alzheimer-patiënten, getiteld Onvergetelijk Van Abbe. Kalmpjes aan schuifelen ze met een groepje van een man of acht langs een handvol zorgvuldig gekozen moderne schilderijen. In het museum heerst de maandagmiddagrust - voor ander publiek is het Van Abbe gesloten. Geduldig legt Henk uit dat de verslaggeefster zojuist al heeft gevraagd of ze een paar vragen mocht stellen. 'Mij is niets gevraagd', zegt Lena al wat minder grimmig. Dan kijkt ze een moment prettig verbaasd een museumzaal in: 'Het is mooi hier.'


Het Van Abbe en het Stedelijk Museum in Amsterdam organiseren sinds mei rondleidingen voor alzheimer- patiënten. The Museum of Modern Art (MoMA) in New York gaf het voorbeeld. Medewerkers van het MoMa reizen inmiddels de wereld af om trainingen te geven in andere musea. 'Kunst wordt ingezet voor het verbeteren van het welzijn en van de relatie tussen de deelnemer en diens begeleider, meestal een familielid', zegt Daniel Neugebauer, hoofd marketing in het Van Abbe. In de Kunsthalle van Bielefeld deed hij ervaring op met een soortgelijk project. 'Ik heb zelden het gevoel gehad dat musea zo optimaal gebruik maken van hun mogelijkheden als met dit project. De deelnemers en hun mantelzorgers verlaten het museum met het idee dat ze sámen iets hebben beleefd.'


Het lijken grote woorden, maar de ziekte slaat forse gaten in het contact tussen patiënten en hun familieleden. De prikkels van de museumomgeving en de getrainde aandacht van een rondleidster lijken stimulerend te werken. Neugebauer: 'Je haalt mensen vaak even uit hun apathie. We hebben gehoord van mantelzorgers dat deelnemers soms twee à drie dagen na het museumbezoek iets helderder zijn dan normaal.'


'Wat valt het jullie meest op?' Rondleidster Katrien van Hettema leidt de kunstwerken in met vragen. Ze staat naast een zorgvuldig gekozen schilderij van Cobra-kunstenaar Asger Jorn. Net als haar collega's in Amsterdam en Eindhoven kreeg ze een opleiding van MoMA-medewerkers voor de alzheimerbezoekers. Ze kiest voor elke museumtour zowel enkele abstracte werken als een paar figuratieve. 'Dat blauw is een beetje engelachtig', zegt een deelneemster. Er wordt hardop geassocieerd: de één ziet een moeder-en-kindfiguur, de ander engelen, een volgende bloemen. Wie is patiënt, wie begeleider? Het is vooralsnog niet duidelijk.


'Kunst is de aanleiding om met elkaar in gesprek te gaan. Je ziet deelnemers vaak opfleuren en daar krijgen mantelzorgers weer energie van', zegt Stefanie Metsemakers. De kunsthistorica leerde het Alzheimerproject kennen tijdens haar stage in het MoMa en coördineert nu het programma in zowel Amsterdam als Eindhoven. 'In het MoMA is onderzoek gedaan naar het effect op de deelnemers. Ze bleken zich vaak geen werken of feiten te kunnen herinneren; het is hun korte-termijngeheugen dat niet goed functioneert. Wat wel naar voren kwam, is dat ze er vrijwel allemaal een positief gevoel aan over hielden.' Inmiddels hebben de musea contact met het Alzheimer- centrum van de Vrije Universiteit voor een onderzoek naar het project.


Onmiddellijk bij het betreden van een zaal met grote houtskooltekeningen op de muur zegt de oudste deelneemster aan de rondleiding: 'Brood bakken!' Het is niet de eerste keer dat Els van Laere (90) door haar dochter Ingrid (63) wordt meegenomen naar de Alzheimermiddag. Het is daarom ook niet de eerste keer dat Els houts-kool met brood associeert. 'Houtskool wordt op dezelfde manier gemaakt als brood. In een oven. Wel hitte maar geen vuur, anders verbrandt het.' Toevallig zat het houtskoolwerk van de Indiase kunstenaar Prabhakar Pachpute vorige keer ook in de rondleiding. En ja, dan wordt de voor de hand liggende grap gemaakt, door een deelneemster nog wel: 'Je kunt ons gerust twee keer hetzelfde laten zien, dat weten we over een paar weken toch niet meer.'


Moeder en dochter Van Laere zijn ervaren museumbezoekers in tegenstelling tot Henk en Lena. 'We kwamen vroeger nooit in een kunstmuseum, maar het blijkt heel interessant. Door die uitleg zie je dingen die je anders niet had gezien', zegt Henk die inmiddels al vier rondleidingen heeft gevolgd met zijn Lena. Niet veel later is de voormalig facilitair manager in gesprek met beeldend kunstenares Ingrid van Laere over een werk van kunstenares Manon de Boer.


Henk, die zijn vrouw thuis verzorgt: 'Je leert iets over kunst, maar het is voor mij ook belangrijk kennis te maken met mensen in eenzelfde situatie. Daar heb je steun aan.' 'Het is heel prettig hier', zegt Lena glimlachend. Gearmd lopen ze naar buiten. 'Dat is wat we bedoelen', zegt Daniel Neugebauer, 'als we zeggen dat we een museum voor iedereen willen zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden