'Ze wéten dat we hier gek worden'

Asielzoekerscentrum Crailo is niet geschikt voor een langdurig verblijf, maar veel vluchtelingen zitten er jaren. Ledigheid, hopeloosheid, geldgebrek en minachting voor de asielprocedure knagen aan het normbesef....

BAS MESTERS

ER wordt geklopt. Het is de dienstdoende verpleegkundige van Asielzoekerscentrum Crailo. 'Heb jij enig idee waar die Srilankaanse mevrouw van C-1 is? Ze kan elk moment bevallen en ze is al drie weken spoorloos. Ik maak me zorgen.'

Nee, de mentor van gebouw C weet ook niet waar ze is. Haar man is alleen achtergebleven en sluit zich af.

'O, die Srilankanen. Dat is een flinke strijd geweest tussen die twee', weet een asielzoeker. 'Ze waren hier al lang. Hun procedure liep niet goed. Zij wilde weg. Hij wilde niet wéér verkassen. Dus zijn ze uit elkaar. Zij zit in Engeland. Ze heeft de verzekering die elke asielzoeker gebruikt: het bankpasje.'

De Postbank, de Rabobank en ABN Amro subsidiëren ongewild nieuwe kansen voor vluchtelingen die het beu zijn nog langer in Nederland te wachten. Asielzoekers mogen niet rood staan op hun rekening. Maar vindingrijke bewoners slagen er in de kredietgrens te kraken. 'Mastercard is erg goed', gniffelt men. En vroeger ABN Amro. Tien automaten in Bussum, Hilversum en Laren legen, 10 duizend gulden: very nice.

'Ik ben de sleutel. Als iemand iets wil, komt hij naar mij toe', zegt een man die niet met zijn naam in de krant wil. Hij opent zijn kast en laat een stapeltje honderdjes zien. 'Net afgerond deze klus. Iemand had er genoeg van en wilde weg. Hij veranderde zijn adres, zodat de bank niet meer kon weten dat hij asielzoeker is. Daarna heb ik zijn pasje en zijn pincode naar de man gebracht die kan spelen met de geldautomaat. Hoe weet ik niet, maar vier dagen later was er 5000 gulden; 1250 voor de tovenaar, 1250 voor mij, en de man die weg wilde, heeft met zijn 2500 zijn reis betaald.

'Ik verklap deze truc omdat er nog andere manieren zijn en omdat ik het systeem haat. Omdat ik het haat dat het ministerie van Justitie mensen hiertoe dwingt. Als je geen zicht hebt op een beslissing over je zaak, als je je papieren niet terugkrijgt om verder te reizen, als de regering niet naar je verhaal luistert, maar alleen maar kijkt uit welk land je komt, als je jarenlang met weinig zakgeld moet leven, als je nergens mag werken, dan moet je wel andere wegen zoeken om te overleven. Ik heb hier in Crailo meer geleerd dan in twaalf jaar op school. Niet alleen Crailo, alle asielzoekerscentra waar ik was, zijn een universiteit voor de criminaliteit.'

Staatssecretaris Schmitz van Justitie spreekt van een 'capacitaire noodsituatie' bij de opvang van asielzoekers. Directie en medewerkers van Crailo voelen meer voor de term humanitaire noodsituatie. Volgens Bolkestein is het hoog tijd voor een versobering van de opvang.

Maar die versobering is allang ingetreden. Niet als gevolg van enig beleid, maar doordat beslissingen in beroepsprocedures steeds langer uitblijven. De centra zijn niet geschikt voor een langdurig verblijf, zo leert een bezoek van vijf dagen en twee nachten aan Asielzoekerscentrum Crailo.

In een Crailo-folder uit 1995 staat dat asielzoekers acht maanden moeten wachten op een oordeel. Nu is dat al twee, drie, vier jaar. Basisarts Johan van den Akker van de medische dienst van het asielzoekerscentrum: 'Wat hier gebeurt, is inhumaan. Ik begrijp dat het tijd kost een asielzaak uit te zoeken, maar je ziet de gevolgen. Na een jaar Crailo zijn deze survivers, die er in slaagden onder moeilijke omstandigheden naar Nederland te vluchten, slechts een schaduw van wie ze waren.'

Vier jaar geleden waren er volgens Piet Waltman, coördinator van de basisschool in Crailo, nooit ongeregeldheden op zijn school. Nu is er elke week wel een vechtpartij. 'Naarmate ze langer blijven, worden de kinderen agressiever. Ze kunnen fors door het lint gaan.'

Het drugsgebruik neemt toe. Wim Reinders, coördinator medische dienst, schat dat van de elfhonderd bewoners er nu al dertig tot vijftig verslaafd zijn aan cocaïne en heroïne. Tweehonderd personen gebruiken marihuana, velen drinken bovenmatig. Vierhonderd asielzoekers melden zich met grote regelmaat bij de medische afdeling. De eenpersoonskamers voor zieke bewoners kennen een wachtlijst, terwijl de helft van de kamers een jaar geleden nog leeg stond, zegt Gert Coster, hoofd bewonerszaken.

Ledigheid, hopeloosheid, geldgebrek en minachting voor de asielprocedure, die in het kamp als een bingo wordt ervaren, knagen aan het normbesef. Paul van den Brink, begeleider van bewoners die voor één gulden per uur opknapwerk verrichten: 'De huidige ontwikkelingen creëren een markt voor gestolen goederen.' Mentor Wout Vermeulen: 'De drugsscene van de omringende dorpen trekt naar Crailo.'

Ook directeur Jan Tielemans maakt zich zorgen, maar zegt dat zijn middelen beperkt zijn. 'Het is duidelijk dat de procedure korter moet en dat de mensen als ze hier zitten iets nuttigs moeten kunnen doen.'

Asielzoeker Youssef verwoordt wat veel vluchtelingen denken: 'De leiders van Nederland weten allang dat we hier gek worden, dat sommigen gaan stelen. Ze weten ook dat het hun fout is, maar ze lossen het niet op. Ze willen niet dat we blijven, maar zijn bang ons terug te sturen. Daarom geven ze ons bij elke negatieve beslissing de verdoving van het beroep.' Hij smeekt: 'Alstublieft, neem een beslissing. Kan me niet schelen of het negatief is. Ik wil verder.'

'Welkom in Asielzoekerscentrum Crailo.' Michelle van de afdeling introductie mag vandaag twee Koerden en een Iraniër begroeten. Ze kijkt opgewekt en speelt haar rol als visitekaartje van het centrum met verve en gemeend. Ze vertelt over ontspanning. 'Wilt u tafeltennissen, dan moet u een eigen batje kopen, want iedere asielzoeker heeft een eigen tafeltennisbatje.' Over zelf koken. 'In gebouw 36 kunt u uw potten en pannen ophalen.'

Over de procedure is ze kort. 'Er is geen standaardprocedure. We zijn helemaal los van de procedure. Sommigen moeten korter, anderen langer wachten. Voor geïnteresseerden hebben we informatie over Nederland. Maar als u al twee negatieve beslissingen heeft, wilt u misschien wat weten over verwijdercentrum Ter Apel.'

Als ze is uitverteld, regent het op het lege asfalt. Het wegenpatroon in de voormalige kazerne heeft iets weg van een Mondriaan-schilderij. Geen frivole diagonalen. Zo nu en dan klinkt een geweersalvo uit de Kolonel Palmkazerne. Niet bepaald een geruststellend geluid voor mensen die aan oorlog proberen te ontsnappen.

De bewoners slapen in woonkazernes waar veel vier-, en wat drie-, twee- en eenpersoonskamers zijn. Lange gangen met tegenover elkaar openstaande buitendeuren doorkruisen de gebouwen. Vrouwen en mannen gebruiken hetzelfde sanitair.

De kamer van de Iraniër Abbas en zijn drie Afghaanse lotgenoten wordt verlicht door twee tl-balken. In de hoek hangt een tv. Het tafelkleed is de krant van gisteren. Tegen de wand in de ruimte van drie bij zeven staan vier bedden en evenzoveel stalen legerkasten. De schoenen staan voor het oude kleed dat het linoleum bedekt. Het ruikt muf.

Volgens de vier leven ze in een superkamer. Er heerst orde. Elke vrijdag vergaderen ze over het kookrooster van de volgende week. Dat gaat goed, maar de slaapritmes lopen sterk uiteen. De een wil om twaalf uur naar bed, de ander kan pas om zes uur slapen. Hetzelfde geldt voor de tv. De een wil CNN, de ander sport en seks.

De vier zeggen net rond te kunnen komen van hun zakgeld. Ze roken niet, drinken niet en gaan niet uit. Voor eten alleen is 86 gulden per week genoeg. Als je tenminste je kleding koopt van de dieven die het aan de deur aanbieden.

'Ik ken verschillende mensen die hier dief zijn geworden', zegt een van hen. 'Na twee of drie jaar hebben ze zichzelf niet meer onder controle. Neem de shampoo van Head and Shoulders. Buiten kost een fles tien gulden. Wij hebben hem voor de helft van de prijs. Maar ook broeken, schoenen en fietsen zijn voor weinig geld te koop. Zelfs de vitaminen van het Kruidvat.'

Abbas wacht al bijna drie jaar. 'Als het donker wordt, komt het duister in mijn hart en krijg ik pijn. Elke nacht heb ik problemen. Om de controle te bewaren, slik ik Prozac, slaappillen, iets voor de maag en pijnstillers.'

Hij pakt zijn kapot gebladerde fotoboekje. 'Dit is mijn vrouw toen ik thuis was. En dit is de laatste foto. Ze lacht niet meer.' Hij moet zich verbijten. 'Soms telefoneren we, maar we kunnen niet meer zeggen dan: ''Hoe gaat het? Goed. Met mij ook.'' Mijn brieven komen niet aan.'

Toch, zegt hij, is zijn geestestoestand nog ideaal vergeleken met die van de buurman, ook uit Iran. 'Hij leeft met zijn twee kinderen samen. Zijn vrouw zit in een ander asielzoekerscentrum. Hij is aan drugs verslaafd geraakt. Er wordt gezegd dat de kinderen in opdracht van hun vader stelen. We kunnen wel even kijken of hij er is.'

De man ligt op bed. Op de grond staan bierblikjes en schalen met etensresten. De lakens plakken. Op tafel liggen pillen. Hij staat snel op en probeert zijn baard en zijn haar met zijn handen te fatsoeneren. 'Het is moeilijk hier een goede vader te zijn', zegt hij. 'Mijn kinderen zijn hier nerveus, boos en gek geworden. Op school lukt het niet.' Twee weken geleden heeft hij na drie jaar wachten en verloederen gehoord dat hij niet mag blijven. 'Ik heb spijt dat ik Iran heb verlaten. Daar had ik vijf jaar naar de gevangenis gemoeten. Over twee jaar was ik vrij geweest. Nu heb ik niks meer.' Op weg terug naar de kamer van Abbas schiet een kakkerlak voor ons langs een kier in.

Bij Abbas is nieuw bezoek, de Iraniër Amin. Hij woont met zijn twee kinderen en zijn vrouw al veertien maanden in Crailo. Hij krijgt een luxebehandeling: een eigen caravan voor zijn gezin. Echt baten doet het niet. 'Toen ik binnenkwam, woog ik 73 kilo, nu nog 55', zegt hij. Bij de lunch een dag later zegt zijn zoontje van 12: 'Het gaat niet goed met papa en mama. De minister moet sneller nadenken.'

Het weer is vandaag wat opgeknapt. Overal hangen groepjes mannen rond. Koerden bij Koerden, Somaliërs bij Somaliërs, Bosniërs bij Bosniërs. Het is woensdag, stempeldag. Ook asielzoekers die niet in hun bed in Crailo slapen, maar buiten bij vrienden, melden zich bij de politie. Drie weken niks laten horen, is einde procedure.

Een leek ziet hier niet meer dan rondhangende mannen, maar een asielzoeker die niet met zijn naam in de krant wil, kent hun bezigheden. Hij wijst op drie goed geklede kerels, van wie er een met een draagbare telefoon loopt: 'Iraanse maffia, hebben een groot huis buiten het centrum.'

Hij ziet wat jongeren vertrekken naar de poort. 'Drie uur. De mensen gaan weer aan het werk. Sabsarab, zo noemen wij stelen. Je hebt Sabsarab-mannen voor alles. Ik ken er wel 25. Ze zijn heel goed. Ze weten de winkels die druk zijn. Ze hebben aluminiumfolie in hun jassen genaaid. De spullen worden in het donker binnengebracht via de zij-ingangen.'

Gisteravond, vertellen verschillende asielzoekers, was het weer markt. Er was een groepje met twintig T-shirts binnengekomen: Kappa, Adidas, Nike, van 90 voor 35 gulden. Ook waren er twee videorecorders in de aanbieding. Uit Duitsland is een 'testlading' shampoo gearriveerd. Een liter voor vier gulden. Als het bevalt, wordt meer geleverd.

De grootleverancier van de telefoonkaarten was er ook weer. Hij had honderden kaarten bij zich, die anderen overnemen en doorverkopen. Wonderbaarlijke dingen zijn dat. Je betaalt er 16 gulden voor, stopt ze in de telefoon en de teller geeft 25 gulden aan. De kaarten zijn in alle asielzoekerscentra verkrijgbaar. 'Het aanbod wordt centraal geregisseerd door maffia in Rotterdam', weet een asielzoeker. Ze hebben in de asielzoekerscentra een prachtmarkt gevonden. Iedereen wil wel goedkoop naar huis bellen. Wie even geen kaart kan vinden, kan nog naar de particuliere telefoonwinkel van de Afghaan. Daar kan iedereen tegen gereduceerd tarief bellen.

Zo is alles te koop. Strippenkaarten worden schoongestreken. Een man zag vijftig paspoorten bij iemand liggen. Vooral Italiaanse en Israëlische zijn gewild, omdat de Nederlandse douane die niet goed zou kennen. Een Algerijn is onlangs op Turkse papieren drie weken met vakantie geweest bij zijn familie. NS-dagkaarten zijn voor 'gereduceerd tarief' verkijgbaar. Crailo-bewoners die bij vrienden slapen, zouden zelfs hun bed voor driehonderd gulden verhuren aan illegalen.

'Ik geef het toe', zegt een jonge Pakistaan die handelt in telefoonkaarten. 'Ook ik ben een van hen. Ook ik koop gestolen spullen. Ik ben ertoe gedwongen.' Met zijn Nederlandse lessen is hij na een paar maanden gestopt. Gebrek aan concentratievermogen. Nu is hij twee jaar in Nederland. 'Ik heb geen toekomst. Ik weet niet wat ik hier doe. Ik ben blind.'

Het is nacht. Youssef heeft het lege bed op zijn kamer beschikbaar gesteld, maar stelt voor zijn gebruikelijke nachtelijke wandeling te maken langs mensen die net als hij niet kunnen slapen. Hij klopt aan bij Rasta Kotuta Never-die. 'Ha Never-die, alles goed?'

'Bijna Kaput.'

Rasta heeft zijn kamer in tweeën gedeeld met de stalen legerkasten. Via een doek kom je in zijn heiligdom. 'Coffeeshop', gniffelt Youssef. Er staan zes kooien met negen vogels die vrijwel altijd stoned moeten zijn.

De Zaïrees is zes jaar in Nederland, was anderhalf jaar illegaal en zit voor de tweede keer in een procedure. Zijn geschiedenis vertelt hij aan de hand van zijn vogels.

'Mijn eerste vogel hier heette Babylon. Al het slechte dat mensen van mij zeggen, droeg hij. Nu is Babylon dood. Dat is gebeurd toen ik mezelf met een mes wilde doden. De mentor was er net op tijd bij om mij te redden. Maar de volgende morgen lag Babylon dood in zijn kooitje. In mijn land moet er een dode vallen als er een wapen is getrokken.

'Dat daar is Procha. Dat betekent promoten van la chambre, zodat veel mensen hier marihuana komen roken. Hij krijgt nu een andere naam, want ik wil niet meer handelen, ik wil niet meer roken. Weet je, iedereen denkt dat ik gek ben, maar dat is niet zo. Ik geloof en hoop dat God me woensdag de A-status geeft, daarna wil ik mentor Johanna trouwen.'

Even verderop in de gang zit een van de vele illegale supermarktjes van Crailo. De eigenaar is een man uit Rwanda. De bewoners noemen hem Mobutu. Aan de muren hangen foto's van pin-ups. Waar mogelijk staat een koelkast, met een slot erop vanwege de Sabsarab. De kamer ligt vol pakken met koekjes, wijn en frisdrank. Mobutu wil niet veel zeggen, maar Youssef vertelt dat hij als een timide man binnenkwam en in een paar maanden heeft geleerd hoe je in Crailo een trotse middenstander kunt zijn.

Het is namiddag. Pedro komt verstoord, maar gniffelend met een Prisma-woordenboek Nederlands-Spaans uit zijn kamer lopen. De geofysicus is na anderhalf jaar Crailo nog altijd het toonbeeld van zelfdiscipline. Dat zijn diploma niet wordt geaccepteerd, dat zijn verhalen niet worden geloofd, het frustreert hem, maar hij studeert voort: Nederlands aan de Universiteit van Amsterdam, al kan dat officieel niet. De Crailo-lessen Nederlands vindt hij slecht. 'In drie uur per week kun je niks leren.'

Hij zegt dat hij van 86 gulden in de week eet en zijn retourtjes Amsterdam betaalt, maar wil uit bezuinigingsoverwegingen graag naar een asielzoekerscentrum in Amsterdam. Tot nu toe krijgt hij geen toestemming. En dus, zegt Youssef, moet zelfs een eerlijk iemand als Pedro voor de conducteur uit rennen om zijn studie te bekostigen.

Vandaag is Pedro's thuis-werkdag. En uitgerekend nu komt zijn kamergenoot die buiten Crailo woont naar het centrum om te stempelen en te vrijen. Of Pedro maar twintig minuten zijn studie wil onderbreken. 'Ze mogen alle dagen van de week neuken in mijn kamer, maar niet vandaag.'

Pedro is behoorlijk boos. 'Weet je wat die kamergenoot van me tegen zijn vriendin zei? Dat je wel gek moet zijn om in Crailo voor een gulden per uur zelfwerkzaamheid te gaan doen. Hij beweert duizend gulden per dag te verdienen met zijn werk. Ik vroeg hem waar hij werkte. ''Sabsarab'', zei hij. En dat noemt hij werk'

Ook de Iraniër Hadi stoort zich aan zijn medebewoners die ontsporen en hem een slechte naam bezorgen. 'Als ik buiten kom, voel ik de blikken van de Nederlanders in mijn nek branden.' Hij doet zijn uiterste best sterk te zijn. Hij heeft een strak levensritme. Half acht op. Twaalf uur naar bed. 'Ik moet goed blijven, want anders is mijn toekomst kapot als ik hier ooit uit kom.

Hadi maakt glas-in-lood-imitaties van vloeipapier, hij heeft een boek geschreven. Elke donderdag ontvangt hij medebewoners die problemen hebben. Hij werkt aan een poppentheater voor kinderen, maar krijgt geen geld van de directie. 'Ik kan niks doen aan mijn situatie. Ik moet wachten. Dit is mijn vreselijke leven, maar het is beter dan niks.'

Portofoons kondigen krakend het onontkoombare aan: 'Uitzettingsassistentie gevraagd voor Z-120.' Na drie jaar en acht maanden verblijf in Crailo moet de Algerijn Aziz weg. Mentor Johanna, verantwoordelijk voor gebouw Z, gaat eropaf. Ze is niet de eerste die bij Z-120 aankomt. Twee man van de technische dienst morrelen aan het deurslot dat moet worden vervangen. Vijf verhuizers vullen onder toeziend oog van een deurwaarder dozen en trekken de kleren van de hangers. Twee agenten en twee bewakers van het asielzoekerscentrum kijken vanaf de gang toe hoe de verdwaasde Aziz rondjes om zijn as draait.

In een poging het vertrek een menselijk verloop te geven, stuurt Johanna de verhuizers weg. Op de gang kijken de professionals koeltjes toe hoe de mentor zelf met dozen hannest. Een verhuizer tegen de deurwaarder: 'Dat wordt een duur dagje zo, met al dat wachten.'

Een kwartier later staat de Algerijn al buiten het hek. Persoonlijke papieren en tandenborstel in de binnenzak. Mentor Wout komt bij de poort afscheid nemen van de wanhopige man. 'Dit was een van de topbewoners van Crailo', zegt hij. 'Hij was vriendelijk voor iedereen, respectvol en bemiddelend bij conflicten.' De toekomst van deze Volkskrant-bezorger is de illegaliteit of verwijdercentrum Ter Apel. In de Larense lanen zal men het wellicht een dagje zonder krant moeten doen.

Bas Mesters

Ter bescherming van hun privacy zijn de namen van sommige personen veranderd.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden