'Ze passen zo mooi bij elkaar'

Het Amerikaans-Nederlandse echtpaar De Mol van Otterloo verzamelt 17de-eeuwse Hollandse topstukken. 'Less is more, denk ik dan. Maar voor hem is het: More is better.'

Als dromen werden verkocht / wat zou je kopen?Thomas Lovell Beddoes (Brits dichter, 1803-1849).

Het begon voor de Amerikaans-Nederlandse Eijk de Mol van Otterloo lang geleden, met een schoolexcursie naar het Rijksmuseum. Wat die rondleider zei, of waar die schilderijen over gingen, geen idee. 'Als kind begrijp je d'r geen klap van. Waarom het voor een schilder knap is van 3D naar 2D te gaan - de omgeving met verf tot een vlak te kunnen brengen. Maar die passie, die vergeet je niet.'


Toen kwamen er een beleggingsmaatschappij - Grantham, Mayo, Van Otterloo & Co LLC - en heel, heel veel dollars. Genoeg om sinterklaaslijstjes te kunnen maken met schilderijen van 17de-eeuwse meesters. Toen kwam er een kunsthistoricus langs die zei: zou je niet eens schilderijen gaan verzamelen. En dat bracht de herinnering terug. Aan die rondleider in het Rijksmuseum, een jaar of vijftig geleden.


Verzamelen schijnt dat primitieve instinct voor de jacht naar boven te brengen bij toegewijden, die hun prooi met precisie najagen. Alicia Craig Faxon (Amerikaans kunsthistoricus en criticus, 1931)

'Aeltje. Die aankoop heeft het langst geduurd.' Rembrandts portret van een oude vrouw uit 1632, Aeltje Uylenburgh, hing een paar jaar geleden nog prominent bij de ingang van de kunstbeurs TEFAF. Eijk en Rose-Marie de Mol van Otterloo waren er toen al lang mee bezig. Zo'n werk kopen, dat vergt jachtinstinct.


Het kwam uit de vermaarde kunstcollectie van de familie Rothschild. 'Handelaar Robert Noortman en ik wilden het eerst samen kopen. En dan zou ik die tweede helft later van hem kopen. We hadden een prijs afgesproken, maar daar kwam natuurlijk niks van terecht. Noortman was zijn zelfcontrole volledig kwijt, het werd veel te duur. Ik zei, zet het dan maar weer in de verkoop. Vier jaar later was het nog niet weg. Al die tijd waren wij erover aan het denken. Hoe kunnen we dit bij elkaar schrapen?'


Op een gegeven moment moest de kogel door de kerk. Noortman kwam langs, het zweet liep in zijn nek. 'Hij wílde dat het lukte, het moest lukken om het te kopen', aldus Eijk van Otterloo. Het echtpaar offerde er achttien schilderijen voor op. Die werden verkocht, om Aeltje binnen te halen.


'Voor hem was dat vreselijk', zegt Rose-Marie over haar man. 'Maar toen ze weg waren zag ik dat de collectie sterker werd. Less is more, denk ik dan. Maar voor hem is het denk ik More is better.'


Meestal kopen ze wat anderen kopen. Ze bewegen massaal in scholen, als blauwbaars, allemaal identiek. Er is veiligheid in getallen. Als er een Schnabel wil, willen ze allemaal Schnabel. Een koopt een Keith Haring, en er worden tweehonderd Keith Harings verkocht.Robert Hughes (Australisch-Amerikaans kunstcriticus, 1938)

'Uiteindelijk zijn enkele van die achttien werken bij goede vrienden terecht gekomen. Ja het is grappig, bij ons in de buurt in Boston wonen veel verzamelaars van Hollandse meesters. We komen bij elkaar over de vloer voor een broodje zalm, soms om over één schilderij te praten', zegt Rose-Marie.


Het zal de aantrekkingskracht van de wetenschap zijn. Belangrijke kunsthistorici als Egbert Havekamp-Begemann en Seymour Slive waren gevestigd in New York en aan Harvard. Ze brachten een hele school aan historici en museumspecialisten voort, zoals ook huidig Mauritshuis-directeur Emilie Gordenker. En Peter Sutton, de eerste collectieadviseur van het echtpaar Van Otterloo. Er zijn tophandelaren gevestigd zoals Otto Naumann en Jack Kilgore. Dat trekt verzamelaars. Die elkaar de beste werken gunnen om lacunes in de collecties te vullen, zegt Rose-Marie.


Maar competitie is er ook. Eijk: 'Het is geven en nemen. Soms moet je een muntje flippen om te beslissen wie het werk krijgt. Dat hebben we wel gedaan met onze vrienden ja.'


Verzamelaars zijn gelukkige mensen.

Johann Wolfgang von Goethe (Duits dichter, filosoof, wetenschapper en staatsman, 1749-1832).


De family values, de reislust en de koopmansgeest. 'De Hollanders waren overal te vinden in de Gouden Eeuw', zegt Eijk. 'De VOC wist al te navigeren. Anderen ook, maar zij wisten het beter.' De collectie onderstreept een deel van het karakter van de eigenaar, zoals aan een hond het temperament van de baas is af te lezen.


Ook Rose-Marie geeft iets van zichzelf prijs als ze over haar collectie praat: 'Voor mij gaat het om gemak. Ze zijn leuk om mee te leven, de schilderijen. Je ziet bij ons geen schedels, geen kruisigingen of slachtingen in de kunstwerken. In mijn huis wil ik rust aan de muur.'


Ze hangen thuis bij de Van Otterloos precies zoals ze ooit bedoeld zijn, die Hollandse schilderijen: een ontbijtstilleven van Pieter Claesz. in de eetkamer, zeegezichten van Willem van de Velde en Simon de Vlieger in de kamer met uitzicht op het water, een wulpse dame van Jacob Backer in de slaapkamer. Een huis vol topwerken. Van Jacob van Ruisdael, Frans Hals en een ijsgezicht van Avercamp. En het hondje. Dat ongelooflijk mediagenieke zachte hondje van Gerrit Dou, dat je zo uit het schilderijtje wil pakken. Met een donzige vacht vol plooien, een natte neus en van die ogen op sluimerstand, zoals honden dat kunnen hebben. Hij is er wel en toch niet. Stil en geruststellend aanwezig.


Je voelt gauw een verlies aan liefde voor een kunstwerk waar je te veel geld voor hebt betaald.Steve Diamond (Amerikaans uitgever van kinderboeken en kunstkenner).

Je maakt blunders. Het hoort erbij, zegt Eijk: 'Ik liet me bij een antiquairtje in Mexico City eens overtuigen van een genrestuk. Tienduizend dollar wilde de eigenaar ervoor hebben.'


Laat maar, dacht Van Otterloo. Maar toen hij thuiskwam, lag er een brief. 'De eigenaar had besloten het voor zes- of zevenduizend dollar te laten gaan. Goed. Ik kreeg het toegestuurd en Peter Sutton kwam op bezoek. Leuke kopie van Jan Steens hoenderhof, zei hij. Toen had ik het pas door; ik kende het uit mijn herinnering. Het hangt in het Mauritshuis'.


Hij kan er wel om lachen. Nu 44 schilderijen zijn uitgeleend en de muren er thuis wat kaal uitzien, heeft hij het weer eens aan de muur gehangen. Als geintje. Een test voor de smaak van bezoekers. 'Hopelijk valt daarmee een van onze vrienden door de mand'. Zijn vrouw ziet dat anders: 'Het gaat na de tentoonstelling weer gauw de kast in.'


Ik denk dat verzamelaars een enorme bijdrage hebben geleverd, niet alleen aan de markt maar ook aan de schilders zelf... De mensen die kopen, die de norm neerzetten, zorgen dat anderen de kriebel krijgen om ze te imiteren.

Philip Johnson (Amerikaans architect en criticus, 1906-2005)


'Door de jaren in Amerika hebben we geleerd dat het een plicht is om educatie en kunst te steunen als je het kúnt steunen', zegt Rose-Marie. Ze dragen bij aan plaatselijke musea, door bijvoorbeeld een restaurator te sponsoren. Ze lenen voortdurend actief uit voor tentoonstellingen en ondersteunen jonge kunstenaars.


'Wij vinden het leuk om jonge kunstenaars te zeggen, je doet het goed, ga door. Ik probeer vrienden daartoe ook aan te sporen'. Een actief mecenaat is belangrijk, zegt ook Eijk. Hij kent de situatie in Nederland. 'Maar als ik even wat mag zeggen. Ik hoop dat, als de overheid zich terugtrekt, ze dat geleidelijk doet. Het kan niet in een dag. Er moet een mecenaat op gang komen, dat kost veel tijd. Musea moeten vrienden maken en die voortdurend betrekken. Investeren in relaties.'


Kunstverzamelaars zijn vrij betekenisloos in het geheel van de dingen. Waar het om gaat, en wat overleeft, is de kunst.

Charles Saatchi (Brits kunstverzamelaar en reclameman, 1943)


De kinderen van het echtpaar weten inmiddels dat ze de schilderijen niet gaan erven. Eijk en Rose-Marie verzamelen nog actief, maar zoeken inmiddels ook een plek voor de collectie. Die moet, het liefst, bij elkaar blijven. 'Ze passen zo mooi bij elkaar'.


Het kan in een museum in Amerika terecht komen, 'het land dat voor ons zo veel heeft mogelijk gemaakt'. Maar ook in Nederland zou de collectie erg welkom zijn, laat Mauritshuis-conservator Quentin Buvelot weten. De familie beraadt zich.


Vijf aaibare details in de collectie De Mol van Otterloo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden