'Ze moeten de fik in jou steken'

Politici kunnen bedreigingen beter maar doodzwijgen, is het devies. Maar niet iedereen wil langer zijn mond houden.

Beeld Eddo Hartmann

Een harde knal verstoorde op donderdag 21 januari het rustige tv-avondje van Andries Jumelet en zijn vrouw. 'We dachten dat de ramen eruit waren gevlogen', zegt de 70-jarige Jumelet, al achttien jaar raadslid voor de ChristenUnie in het Zeeuwse Reimerswaal.

'We deden de gordijnen open en toen bleek dat er een stuk of tien eieren tegen de ramen waren gegooid. Ze hadden ook het slaapkamerraam boven geraakt.'

Buiten liep hij direct naar de brievenbus. Hij vond een 'knullig briefje': 'Stop met de actie, het zijn nu nog maar eieren...' In de weken ervoor had Jumelet meermalen gepleit voor de opvang van vluchtelingen in een leegstaand bejaardentehuis. Zijn vrouw was begonnen met een handtekeningenactie.

'Ik ben niet zo snel bang, maar de schrik zit dan gewoon in de benen. Ik zit niet te wachten op stenen door de ruit of mijn auto in brand.'

In Rijswijk vond het PvdA-raadslid Yvonne Hagenaars (59) op woensdag 14 oktober een korte, maar duidelijke brief op de deurmat. 'Dag Yvonne. Ten eerste wat een heerlijke dochters heb je. Mmm. Als dat azc er nog komt, zoek ik ze nog wel eens op op school. Denk ff goed na over dat azc. Oké?'

In eerste instantie dacht ze: weer zo'n dwaas. Hagenaars heeft in haar achttienjarig bestaan als raadslid het nodige meegemaakt, van een hijger die elke donderdagavond belde tot een man die haar op de markt toeriep: 'Ze moeten de fik in jou steken.'

Maar nu hadden ze haar dochters erbij gehaald. 'Ik ben geen bang type, maar dit was anders. Het was zó lafhartig. Het is een belangrijke reden waarom ik naar buiten ben getreden.'

Een greep uit nieuwsberichten van de afgelopen maanden laat zien dat ze zeker niet de enigen zijn. Tientallen raadsleden, wethouders en burgemeesters zijn bedreigd vanwege hun inspanningen om vluchtelingen onderdak te geven. In een fietstunnel in Gouda werd 'Dood aan Milo Schoenmaker' gekalkt, gericht aan de burgemeester; PvdA-raadslid José Ie uit Stein kreeg thuis drie anonieme dreigbrieven; burgemeester Adriaan Hoogendoorn van Oldebroek deed aangifte van bedreiging; VVD-fractievoorzitter Chris Walraven in de gemeente Twenterand deed aangifte van bedreiging; De PvdA in Sliedrecht ontving tientallen bedreigingen; burgemeester Arco Hofland van Rijssen-Holten werd met de dood bedreigd. Dinsdag nog werden in het stadhuis van Westland vier ruiten ingegooid voorafgaand aan een raadsvergadering over de opvang van 275 asielzoekers.

Topje van de ijsberg

En dit is maar het topje van de ijsberg, want van de meeste bedreigingen horen we niets omdat de meeste politici liever niet over de verwensingen en bedreigingen praten. Cijfers ontbreken, want aangiftes van ernstige bedreigingen worden niet landelijk geregistreerd.

Wel wijzen diverse enquêtes in dezelfde richting. Het blad Binnenlands Bestuur constateerde dat sinds het begin van de vluchtelingencrisis, afgelopen zomer, een op de tien burgemeesters is bedreigd. Na een oproep van de Wethoudersvereniging lieten 58 wethouders weten in de afgelopen anderhalf jaar bedreigingen te hebben ontvangen. Volgens Raadslid.nu, de vereniging van raadsleden, heeft 13 procent van de gemeenteraadsleden te maken met bedreiging en intimidatie.

De democratie is in gevaar, waarschuwde Ruud van den Belt vorig weekend. Volgens de nieuwe burgemeester van Steenbergen, waar vorig jaar een inspraakavond over de komst van een azc werd verstoord, kunnen volksvertegenwoordigers niet meer in alle vrijheid hun werk doen. Zelf maakte hij als wethouder het nodige mee. 'De omheining van mijn tuin werd vernield, mijn auto werd bekrast en ik kreeg verschillende telefoontjes. Dit had grote impact op mijzelf, maar ook op mijn gezin', zei Van den Belt tegen Omroep Brabant. 'Deze incidenten los van elkaar vallen wel mee. Maar als je ze aan elkaar koppelt, verandert dat de zaak.'

Minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) pakt bij incidenten steevast de telefoon om de lokale politicus moed in te praten. 'Ik heb uit eigen waarneming dat het de laatste tijd sterk is toegenomen', stelde hij vorige week vast. 'Ik heb meer moeten bellen.' De minister heeft sinds kort een speciaal fonds voor extra beveiligingsmaatregelen voor bedreigde burgemeesters, wethouders en raadsleden.

Maar moeten ze niet ook meer aandacht vragen voor hun kwetsbare positie?

De reflex na een bedreiging is om er zo min mogelijk aandacht aan te geven. Een landelijk kopstuk wil desgevraagd zelfs niet in de krant opgetekend zien dat hij het er niet over wil hebben. 'Het wordt ons afgeraden om over bedreigingen te praten. Ik wil er niet te veel mee bezig zijn. Het is een feit dat de drempel om te schelden en dreigen veel lager ligt door de sociale media.'

Aandacht vragen duwt je alleen maar verder in de slachtofferrol, zo is de heersende opvatting. Het geeft de aanstichters alleen maar het podium waar ze op hoopten. In het ergste geval help je mee aan normaliseren van de bedreigingen: hoe vaker je het hoort, hoe normaler het wordt.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

246 meldingen
In 2014 kreeg het Team Bedreigde Politici in Den Haag 246 meldingen binnen van bedreigingen. Maar die leiden lang niet allemaal tot een aangifte. Het team beoordeelt na een aangifte samen met het Openbaar Ministerie of er werkelijk sprake is van een strafbare bedreiging.

92 aangiftes
In 141 keer was er volgens het OM geen sprake van een strafbare bedreiging. In 92 gevallen wel en deden de politici werkelijk aangifte. Het Team Bedreigde Politici beoordeelt naast bedreigingen tegen landelijke politici ook bijvoorbeeld die tegen de Nationale Ombudsman en lokale politici in de regio Den Haag.

97 zaken
Van de 168 strafbare bedreigingen in 2013 zijn er inmiddels 97 opgelost, zijn er nog dertig in onderzoek, werden tien zaken geseponeerd en bleek het in 31 zaken niet mogelijk om een verdachte te traceren.

Beeld Eddo Hartmann

Olie op het vuur

Ook de politie adviseert geregeld de bedreiging stil te houden. De publiciteit zoeken zou mogelijk olie op het vuur zijn en het onderzoek naar de daders in de weg staan. En zelfs aangifte doen wordt soms zelfs afgeraden om escalatie te voorkomen. 'De afspraak op nationaal niveau is om altijd aangifte te doen, maar de praktijk op lokaal niveau is weerbarstiger. Je krijgt te horen: is het wel slim om aangifte te doen?', aldus directeur Ton Roerig van de Wethoudersvereniging.

Slechts een enkele keer kruipen politici uit hun schulp. Nadat in Wormerland de auto's van GroenLinks-raadslid Harold Halewijn en zijn vrouw in brand waren gestoken en de spanningen hoog was opgelopen in onder meer Oranje, Woerden en Steenbergen, namen de fractievoorzitters in de Tweede Kamer een open brief afstand van de verharding in het asieldebat.

'Verwar dreigementen en beledigingen niet met argumenten. Laat elkaar aan het woord, ook al ben je het verschrikkelijk met de ander oneens. En blijf af van onze volksvertegenwoordigers die zich dag in, dag uit inzetten voor het belang van hun gemeente.'

Vicepremier Lodewijk Asscher baarde vorige week opzien door te reageren op volgers die hem persoonlijk beledigen en beschimpen op sociale media. 'Mag ik jullie voorzichtig vragen de volgende keer dat je zo'n reactie plaatst de tweet of post eerst even aan je moeder te laten zien?', schreef hij ironisch. Maar over doodsbedreigingen zweeg hij: 'Daarvan doe ik altijd aangifte.'

Jumelet koos ervoor de bedreigingen niet stil houden. Na het vuurwerk en de eieren tegen zijn ruit overlegde hij met zijn zoon, persfotograaf van beroep. 'Hij is ook in Geldermalsen geweest, toen daar de discussie over het asielzoekerscentrum speelde, en heeft daar heel nare dingen gezien. Hij zei: je moet toch meteen de media bellen.'

Na de aanslag belde hij Omroep Zeeland en plaatste een bericht op Facebook: is dit nu een manier om te communiceren? Welke lafaard heeft dit op zijn geweten? 'Ik wilde duidelijk maken dat ik niet bang was. Juist media-aandacht zal de daders ervan weerhouden echt die steen door de ruit te gooien. Als het stil blijft, zullen ze denken dat we bang zijn.'

Signaal

Ook PvdA-raadslid Yvonne Hagenaars besloot de doodzwijg-adviezen te negeren en het AD de dreigbrief te laten publiceren. Een uur later was het al landelijk nieuws. 'Ik wilde het signaal geven: zo ga je niet met elkaar om. Maar ik wilde ook duidelijk maken dat wat je ook doet, ik kies voor mijn ideaal.'

De actie werd haar niet door iedereen in dank afgenomen. 'De anderen baalden dat ik en mijn collega van D66 de publiciteit hebben gezocht. Ze waren bang dat het in de pers dan alleen over de bedreiging zou gaan en niet over de inhoud.'

Gemakkelijk is het niet. Nog steeds is het voor haar ongemakkelijk om erover te praten. 'Ik ben bang het weer op scherp te zetten', zegt ze. Maar volgens Hagenaar moet het publiek weten dat dit soort dingen gebeurt. 'We hebben hier zo'n prachtig democratisch bestel waarin iedereen mag stemmen en zich kandidaat kan stellen. Maar dat wordt bedreigd door een cultuur van dreigen en pesten. Het werkt ontwrichtend, het gooit zand in de raderen van de democratie.'

Want dat geweld en dreigementen effect hebben, is inmiddels wel zeker. De bekendste voorbeelden zijn Geldermalsen en Heesch, waar het gemeentebestuur na gewelddadige protesten ervoor koos toch geen vluchtelingen op te vangen.

'We hebben sterk de indruk dat het gewelddadig verzet in enkele gevallen de conclusie heeft geforceerd dat er geen draagvlak is voor de opvang van vluchtelingen. Dat is voor heel Nederland een bedreiging, dat een kleine agressieve minderheid het besluit dat de meerderheid in de gemeenteraad wil nemen dwarsboomt', aldus Roerig van de Wethoudersvereniging.

In het onderzoek van Raadslid.nu zegt zelfs 7 procent van de ondervraagde raadsleden serieus te overwegen er de brui te geven, juist vanwege de dreigementen. Ruim een op de tien raadsleden twijfelt of hij zich onder deze druk opnieuw verkiesbaar wil stellen.

PvdA-raadslid Yvonne Hagenaars.

Orde van de dag

In een enquête van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid zei 15 procent van de ondervraagde raadsleden dat bedreigingen hun dagelijks functioneren als raadslid beïnvloedt; een klein deel van hen zag zich zelfs genoodzaakt hun stemgedrag aan te passen.

In veel gevallen is de invloed op een lokale politicus niet direct zichtbaar. Andries Jumelet ging gewoon over tot de orde van de dag, zegt hij. 'Ik laat me niet intimideren. Geen haar op mijn hoofd.' Ook niet toen hij vorige week weer een bedreiging ontving, in de vorm van een anonieme kerstkaart in de bus. 'Onmiddellijk stoppen met de actie', stond er opnieuw.

Maar sinds kort hangt er wel een dure camera tegen de gevel van huize Jumelet, die alle passanten registreert. 'Ik houd niet op, dus misschien houdt de tegenstander ook niet op. Ik moest wel voorzorgsmaatregelen nemen. Als er weer iets gebeurt, wil ik wel weten wie het heeft gedaan.'

Ook Yvonne Hagenaars houdt vol dat de bedreiging haar functioneren niet heeft aangetast. Het plan om vluchtelingen op te vangen is door de raad gekomen. In september opent het azc in Rijswijk zijn deuren voor 500 asielzoekers.

Privé merkt Hagenaars de gevolgen wel degelijk. 'Ik heb altijd volgehouden dat politiek niet persoonlijk mag worden, maar dan gebeurt het toch. Iemand heeft de tijd genomen mijn Facebookpagina door te spitten en dat te gebruiken om mij en mijn kinderen te bedreigen.'

Heeft de openbaarheid hun iets opgeleverd? Ja, zegt Hagenaars. 'Ik ben zo blij dat ik naar buiten ben getreden. Een van mijn leerlingen op het mbo zei: wat stoer dat u gewoon naar school bent gekomen. Toen realiseerde ik het me dat het op burgers die niet gewend zijn aan het bestaan van politicus nog veel meer indruk moet maken. In zekere zin zijn wij misschien afgestompt.'

Andries Jumelet, raadslid CU.

Onbedoeld positief

Volgens Jumelet hadden de dreigementen in zijn gemeente juist onbedoeld een positief effect op de besluitvorming. 'Ik heb de week erna direct een motie ingediend om het college te bewegen een opvanglocatie te vinden. Ik denk dat een aantal collega-raadsleden van de SGP zich toen uit solidariteit achter me heeft geschaard. Daardoor werd de motie aangenomen.'

Directeur Ton Roerig van de Wethoudersvereniging pleit ervoor het stilzwijgen te doorbreken. 'We zijn in een situatie beland dat we bedreigingen gewoon zijn gaan vinden. Hoe vaak ik niet heb gehoord: het hoort erbij? We moeten begrijpen dat dit de bijl aan de wortel van de democratie is. Doe aangifte, maak het kenbaar. De boodschap moet zijn: dit accepteren wij niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden