'Ze kennen hun buren niet meer en dat maakt angstig'

Kiezersvoorkeuren blijken streekgebonden in Frankrijk. Bij het al of niet stemmen op extreem-rechts, spelen volgens de beroemdste demograaf van het land regionale verschillen in burentradities een grote rol....

De president heet weer Jacques Chirac. Frankrijk lijkt met de schrik vrij te komen, nadat de extreem-rechtse volkstribuun Jean-Marie Le Pen was doorgedrongen tot de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Hoe moeten we op dit netelige politieke avontuur terugkijken? Was er in Frankrijk inderdaad sprake van een 'ruk naar rechts', zoals ook in Nederland hier en daar werd vastgesteld?

Wie preciezer naar de cijfers kijkt, komt niet tot die conclusie. De 20 procent die Le Pen samen met geestverwant Bruno Mégret binnenhaalde, komt precies overeen met het percentage dat hij bij de vorige presidentsverkiezingen in 1995 scoorde, toen samen met de uiterst rechtse katholiek Philippe de Villiers. Met dit essentiële verschil: destijds haalde hij de tweede ronde niet.

Franse kranten hebben na verkiezingen een mooie traditie van het plaatsen van kaarten, waarop de regionale verdeling van de kiezersvoorkeuren is uitgedrukt. Niet alleen het Front National, maar alle politieke partijen blijken enorm streekgebonden. En dat tientallen jaren achtereen. Die continuïteit wijst op partijvoorkeuren die minder met kiezersopvattingen dan met mentaliteiten en andere omgevingsfactoren te maken hebben.

'Mensen stemmen om allerlei redenen, maar om één reden stemmen ze niet: partijprogramma's', zegt Hervé le Bras lachend. Le Bras is de beroemdste demograaf van Frankrijk, werkt voor de fameuze Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales in Parijs. Hij houdt zich bezig met de samenhang tussen politiek en langzame veranderingen in de bevolkingssamenstelling. Le Bras legt zonder met zijn ogen te knipperen verbanden over tweehonderd, driehonderd jaar.

'De huidige tegenstelling tussen links en rechts in Frankrijk volgt precies de kaart van 1791. In dat jaar moesten de kapelaans de eed van trouw zweren op de grondwet. De departementen waar de priesters dat op grote schaal weigerden, zijn nog steeds de departementen waar rechts wordt gestemd. Departementen waar toen de kapelaans buigzamer waren, zijn nu links.'

Iets soortgelijks geldt ook en met name voor het Front National. Le Bras schreef onlangs in Libération dat 'geen stabieler aanhang op de Franse kaart denkbaar is dan die van het FN.' Geen aardschok dus, maar continuïteit. Le Bras besteedt een fors deel van zijn boek Les trois France (de drie Frankrijken, 1995) aan de aanhang van het Front National.

Hoe moet je verklaren dat het noorden, het noordoosten en de mediterrane boog van Frankrijk al ruim twintig jaar extreem-rechts stemt? En waarom blijft het zuidwesten daarvan consequent verschoond? Le Bras heeft een aantal sociale kaarten van Frankrijk op de kaart van de Front-Nationalstemmers gelegd, om overeenkomsten vast te stellen.

'Om te beginnen zie je dan wat níet op elkaar lijkt. Zo heeft de kaart van antisemitisch Frankrijk ten tijde van de Dreyfus-affaire van ruim een eeuw geleden, niets gemeen met die van de FN-aanhang. Geen correlatie.'

Le Pen begon zijn politieke carrière in de jaren vijftig onder Pierre Poujade, de man van de kleine luiden en ambachtslieden. Maar de geografische spreiding van diens aanhang lijkt ook al in niets op die van het huidige FN. Dat is niet zonder belang. Het betekent namelijk dat de ideologische hutspot waarvan Le Pen zich bedient, met antisemitische, radicaal katholieke en royalistische elementen, historisch met zijn huidige aanhang niets te maken heeft.

In 1978 stelde Le Pen zich voor het eerst zelfstandig kandidaat. Toen leek zijn aanhang qua geografische spreiding nog op die van Poujade. Hij scoorde slechts 0,2 procent en wilde uit de politiek stappen. In 1984 deed Le Pen toch weer mee aan de Europese verkiezingen. In één klap haalde hij meer dan 10 procent, op een volstrekt andere landkaart.

Sindsdien is dié FN-kaart van Frankrijk vrijwel ongewijzigd gebleven. Hervé le Bras heeft er lang op gepuzzeld. 'Het is waar dat een groot deel van het FN-gebied inderdaad meer dan elders te maken heeft met criminaliteit en immigratie. Maar als verklaring is dat niet voldoende. Want dat gold een eeuw geleden ook al, en van een voorkeur voor extreem-rechts was toen niets te merken.'

De oplossing vond Le Bras in het verschil tussen twee Franse traditionele samenlevingsstructuren, die van afzonderlijke boerderijen of die van in dorpen samenlevende boeren. 'De essentie is de verhouding tot de buren. Het Frankrijk van de dorpen, dat mogen ook grotere agglomeraties zijn, is het Frankrijk van Le Pen.' De sociale structuur van Frankrijk, schrijft Le Bras in Les trois France, bestaat uit drie lagen: de familie, de directe omgeving, en de staat/kerk.

'De familiestructuur is in heel Frankrijk nog intact, inclusief hulpverplichting. Anders zou de werkloosheid wel tot grotere problemen hebben geleid. Dé moeilijkheid zijn de buren. In dorpen en buurten luisterden de verhoudingen nauw. Die werden vroeger via allerlei rituelen gereguleerd, burenhulp, gezamenlijke feesten en maaltijden.

'Die dorpsgemeenschap is kapot gegaan, mensen werken 40 kilometer verderop en doen boodschappen bij de hypermarché. Ze kennen hun buren niet meer en dat brengt angst met zich mee. Dat verklaart de FN-stemmen. Het landsdeel dat op afzonderlijke boerderijen placht te wonen, maakte zich altijd al veel minder druk om de buren. En heeft nu ook geen FN-probleem.'

Met zijn structurele verklaring kan Le Bras uitleggen waarom er hele streken zijn die Le Pen hebben gestemd, zonder ooit een buitenlander te hebben gezien. Ook begrijpt hij waarom extreem-rechts in badplaatsen populairder is dan in naburige grote steden.

'Ik vroeg me af waarom de badplaats Deauville FN stemt en Le Havre niet, en waarom Le Pen in La Baule populair is en in het naburige St Nazaire niet. Terwijl daar meer werkloosheid, meer buitenlanders en meer moeilijkheden zijn. Het antwoord is dat mensen in badplaatsen niet weten wie hun buren zijn. De doorstroming is groot, dat geeft onzekerheid.'

Burentradities en regionale invloeden blijven ook in tijden van mondialisering van enorm belang, zegt Le Bras. Hij is niet onder de indruk van het begrip McWorld. 'Er wordt wel meer verhuisd en gereisd dan vroeger, maar tegelijk nemen mensen nog steeds de gebruiken van de regio over waar ze zich vestigen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden