'Ze hebben niets bereikt, ik ben niet gebroken'

De Chinese kunstenaar Ai Weiwei 'verdween' drie maanden: opgepakt door de autoriteiten wegens staatsvijandige activiteiten. 'Ze hebben er alleen voor gezorgd dat ik nu heel populair ben.'

De compound van staatsvijand nummer 4 ligt er rustig bij, op deze zonnige ochtend in de Pekingse winter. Er jaagt alleen een snijdend koude wind door de straten van Caochangdi, een creatief rommelwijkje naast de snelweg naar het internationale vliegveld.


Op de hoek bij bruidsfotostudio Mona Lisa huiveren de meisjes achter de receptie in hun donsjassen. Tweehonderd meter verder ligt de studio van Ai Weiwei, enkele sobere, rechtlijnige gebouwen die door een grote muur aan het zicht worden onttrokken. Wie de fel blauwpaarse, massief ijzeren toegangsdeur doorgaat, komt op een elegante binnenplaats.


De studio is door de kunstenaar zelf ontworpen - een bijna vergeten aspect van de man die zich vorig jaar door de autoriteiten tot vijand zag verklaard. Ai is een veelzijdig mens: vier jaar geleden was hij nog een gevierd man in officiële kringen, dankzij zijn ontwerp van het Vogelnest, het spectaculaire hoofdstadion van de Pekingse Olympische Spelen.


Daarna keerde het tij. Eerst werd zijn nieuwe Shanghaise studio tegen de vlakte gewerkt en het afgelopen voorjaar was Ai zelf aan de beurt. Op het vliegveld plukte de staatsveiligheidsdienst hem uit de rij, vlak voordat hij naar Duitsland zou vliegen om daar een tijd te werken op uitnodiging van de Berlijnse kunstacademie.


Bijna drie maanden werd hij vastgehouden. Een officiële arrestatie was het niet - Ai was 'verdwenen', een duistere ontvoeringstaktiek die de Chinese staat vaker toepast tegen mensen die ze als grote bedreiging ziet.


Inmiddels is hij weer ruim acht maanden op vrije voeten, maar de vrijheid is beperkt. Hij heeft een soort huisarrest gekregen: twee keer per week moet hij zich melden op het politiebureau, zijn paspoort is ingenomen, hij mag Peking niet verlaten. Zijn woning annex studio mag hij alleen uit als het van tevoren aan de politie wordt gemeld. Die volgt waar hij ook gaat. Camera's registreren wie er bij hem in- en uitlopen.


Ai (55) ontvangt op typisch Chinese, gastvrije wijze. Hij oogt ontspannen, zijn stevige gestalte, kalme gelaatstrekken en karakteristieke baard doen denken aan de oude wijsgeer Confucius. Er is net een bevriende cartoonist komen binnenlopen op kantoor, een lounge-achtige ruimte waar een handvol medewerkers, twintigers en dertigers, achter computers zit.


De man zet een tas neer met gerookte vis en kruidenjenever, meegebracht uit het dorp van zijn moeder. Er worden borrelglaasjes aangereikt, waarna een heildronk volgt op het Jaar van de Draak en de schaal met krachtig geurende vis rondgaat.


De cartoonist laat het magazine van TheNew York Times zien dat diverse pagina's aan zijn werk heeft gewijd. Als ik de fotospread toon die de Volkskrant in november wijdde aan het blote-foto-protest dat op het Chinese internet kwam toen de gastheer van 'pornografie' werd beschuldigd, gromt Ai vergenoegd. 'Dat je naakte mensen gewoon kunt afdrukken, laat zien dat er in Nederland tolerantie is.'


Na de vis geeft hij een rondleiding door zijn atelier, aan de overkant van de binnenplaats. In de grote, heldere ruimte liggen her en der objecten, van een uit marmer gehouwen reuzenbot tot een vuurkooltje van glimmend koper. In het midden, naast boompjes in grote potten, liggen vier verwrongen stukken roestig betonijzer. 'Werk in uitvoering', meldt de kunstenaar.


Verhoorsessies

Ai Weiwei praat tegenwoordig zonder reserve over zijn verdwijning. De staatsveiligheidsdienst raadde hem aan stil te zijn en vlak na zijn vrijlating hield hij zich daaraan. Maar nu niet meer. Met kalme, zachte stem en soms gepijnigde blik vertelt hij over de eindeloze verhoorsessies.


'Ik ben ruim vijftig keer ondervraagd, door hoge officieren. Jouw geval is heel ernstig, zeiden ze, het is pas de vierde keer dat iemand op deze manier de staat probeert te ondermijnen.


'Ze kwamen met een stuk of zes verdenkingen, van staatsondermijning en belastingfraude tot pornografie en vervalsing. Ze hadden kennelijk de opdracht alles uit de kast te halen om me zwart te maken.'


Het was soms bijna komisch wat hem voor de voeten werd geworpen, zegt hij. 'Je hebt kunstwerken vervalst, zeiden ze. Hoe dan, vraag ik. Nou, zeiden ze, je laat je medewerkers kunstobjecten maken, dat doe je niet zelf. En het materiaal dat je gebruikt, kost bijna niks. Maar die dingen worden wel duur verkocht. Dat is vervalsing.'


Hij vertelt het met half geamuseerde oogopslag. 'Ik begrijp het wel, die mannen hebben een opdracht. Ik moest bekennen dat ik schuldig was, op alle aantijgingen. Zo werken die diensten. Ze hebben geen waarden, ze voeren enkel orders uit. Dat maakt ze zo gevaarlijk.


'Ze denken dat ik betaald word door de CIA. Weet je hoe ze redeneren? Ze vertelden het me in de verhoren: jouw kunst is zo slecht dat je die in China nooit zou kunnen verkopen. Het zijn de anti-Chinese krachten in het buitenland die het kopen en dat doen ze alleen om je geld te geven waarmee je het land kunt ondermijnen.'


Hij pauseert, een diepe frons op het brede gelaat. 'Denken in samenzweringen leeft nog heel sterk bij de politie en het leger. 'Ik probeerde uit te leggen hoe ik werk als kunstenaar. Dat ik een team van assistenten heb die projecten uitvoeren die ik bedenk. Ik zei tegen ze dat de bekende oude schilderijen uit de Song-dynastie vroeger ook weinig aan materiaal kostten, alleen papier en inkt. Luister, zeiden ze, wij zijn de politie van nu. De Song-dynastie, daar gaan we niet over.


'Ze wilden heel graag weten wat mijn motieven waren. Voor welke Amerikaanse staatsdiensten ik werkte. Ze kwamen met namen van plaatsen en mensen die ik niet herkende. Je liegt', zeiden ze, we beschikken over inlichtingen dat je daar bent geweest, dat je voor die-en-die hebt gewerkt.


'Als je dat zeker weet, waarom vraag je het me dan, zei ik . 'Ik ken ze niet.'


De aanklachten die op tafel kwamen in de 81 dagen dat hij verhoord werd, zijn allemaal verzinsels, zegt Ai. 'Maar ze wilden dat ik schuld bekende. Denk erover na, zeiden ze, als je niet meewerkt, kunnen we je lang vasthouden.


'Maar hoe kan ik toegeven dat ik een misdaad heb begaan, zonder advies van een advocaat of wat dan ook? Ik kan alleen zeggen: ik heb naaktfoto's op het internet gezet, en volgens jullie is dat een misdaad. Indien het een misdaad zou zijn, geef ik het toe, want die foto's zijn van mij.


'Ik vroeg ze: waarom zijn jullie zo nerveus? Er zijn misschien honderd mensen zoals ik in China. Daar hoeft dat machtige apparaat van partij, leger en politie toch niet bang voor te zijn?'


Staatsgevaarlijk

Maar het veiligheidsapparaat ziet kunstenaars, autonome geesten die hun mening geven, niet eenvoudig als buitenbeentjes. Dergelijke mensen zijn staatsgevaarlijk in het achterdochtige wereldbeeld van Peking: ze staan immers onder westerse invloed en zijn 'dus' onderdeel van een samenzwering die het herrijzende Rijk van het Midden wil ondermijnen.


Ai past goed in dat plaatje: hij woonde van 1982 tot 1993 in de VS, waar hij met andere beginnende Chinese kunstenaars in de Lower Eastside van New York een bohemienachtig leven leidde. Een rebelse inslag kreeg hij van huis mee: hij is de zoon van Ai Qing, een bekend revolutionair dichter die bij Mao in ongenade viel en lange jaren werkkamp in de woestenij kreeg, voordat hij weer in ere werd hersteld.


'Mijn vader had ook problemen met de partij, maar in zijn tijd ging het anders. Je kreeg te horen dat je een reactionair was en vervolgens werd je twintig jaar naar een heropvoedingskamp gestuurd. Mijn vader wilde nooit dat ik kunstenaar zou worden. Ik kon beter een eerlijke arbeider worden, zeker geen dichter of zoiets. Hij betaalde er een hoge prijs voor dat hij anders was.


'Begin jaren tachtig had ik geluk: ik kon naar de VS op een studiebeurs. Ik zag weinig toekomst voor mezelf in China, de hele samenleving zag er slecht uit.'


Net 24 is Ai junior wanneer hij aankomt in New York. Daar laat hij de klas-lokalen al snel links liggen: de straat en het kunstenaarsmilieu trekken meer. Ai raakt bevriend met mensen als Allen Ginsberg, wiens anti-autoritaire inslag hem bekoort. De vreemde samenleving waar hij te gast is, boeit en inspireert.


Gewapend met een Kodak Instamatic dwaalt hij door Brooklyn, waar hij alledaagse gebeurtenissen vastlegt, van zwervers tot Newyorkse agenten die de wapenstok trekken tegen lastige burgers. Ais optrekje aan East 3rd Street wordt een doorgangshuis voor nieuwsgierige, arty Chinese twintigers die ook een kijkje komen nemen in New York.


Dertig jaar later is Ai Weiwei China's internationaal meest bekende kunstenaar, en tegelijk het enfant terrible van Pekings autoritaire bestel. Hij heeft een kapitale studio, markante tentoonstellingen in het buitenland, in Peking ontwierp hij mee aan het Vogelnest en tartte hij de autoriteiten met sociale statements, zoals eigen onderzoek naar de duizenden kinderen die omkwamen in slecht gebouwde scholen bij de aardbeving in Sichuan.


In het voorjaar van 2011 loopt het mis. Terwijl in het Midden-Oosten de bevolking de straat op trekt en het gezag in Peking vreest dat het protest naar China overslaat, wordt hij opgepakt. In de auto die hem afvoert, krijgt hij een zak over het hoofd, in de verhoorkamer wordt hij vastgeketend op een stoel gezet. Een advocaat mag er niet bij, zelfs contact met familie wordt lang verboden. China toont zich van zijn donkere kant, de politiestaat.


Krassen

Ai doet het liefst luchtig over de invloed die de lange weken van isolatie, de eindeloze verhoren, op hem hadden. Ze hebben me niet klein gekregen, luidt de boodschap.


'Ze proberen je mentaal kapot te maken. Dat is ze niet gelukt. Ik heb krassen opgelopen, maar ik ben niet gebroken.'


Maar hij voelt de dreiging, en die vreet aan hem. 'Ik zit in een uiterst moeilijke situatie. Het is geen grap wat er gebeurd is. Ik heb natuurlijk steun van veel mensen, maar als ze je oppakken, moet je alles alleen ondergaan.


'In zo'n verhoorcel dringt geen enkel licht of geluid door dat hoop brengt. Je zit in een militair complex waarvan bekend is dat mensen er in gingen en er nooit meer uit kwamen. Er is geen positieve energie. Je staat er alleen voor. Het is totale duisternis.


'Wat je ook zegt tegen die officieren, met welke argumenten je ook komt, het heeft weinig zin. Je kijkt te veel naar Amerikaanse films uit Hollywood, zeiden ze tegen me. Wij staan boven de wet.


'Tegen de advocaat die me wilde vertegenwoordigen, waren ze nog harder: wat zeur je over correcte procedures, wetten bestaan niet voor ons. We strippen je naakt, we slaan je in elkaar en als je ons aanklaagt, zorgen we ervoor dat je helemaal kapotgaat, dat je vrouw van je wegloopt en je kinderen je nooit meer zien.


'Zo weten ze een hoop mensen te intimideren. Tegen mij zeiden ze dat ik tien jaar in de cel zou verdwijnen, dat tegen de tijd dat ik werd vrijgelaten mijn zoontje me niet meer herkent en mijn moeder, die nu 80 is, overleden is.


'Zo'n inktzwarte omgeving kan op zich een interessant uitgangspunt worden voor nieuw werk. Het zegt veel over de stand van zaken, over de mensheid. Maar zulk werk is nog ver weg voor mij.


'Veel mensen in het buitenland denken dat het geweldig gaat met China. Je zou tot die conclusie kunnen komen als je alleen naar de economische groei kijkt. Maar al die energie komt van 1,3 miljard mensen die onder controle van een totalitair systeem vooruit willen. Waar je niet jaren hoeft te overleggen om iets gedaan te krijgen, maar een handdruk voldoende is.


'Wie wil er niet zo'n zakenpartner? Zakelijk gezien is dit het beste wat je kunt hebben. Je kunt big deals sluiten in China, geld is geld, wat ook je politieke overtuiging is. Maar als je naar de beschaving kijkt, naar normen en waarden, naar een betere samenleving, dan kan het rampzalig worden.


'We verwaarlozen onze beschaving. Je hebt te maken met lieden die essentiële waarden in het leven schenden. Het is moeilijk voor mij hierover te praten, het zit diep. China gaat gebukt onder de oude gedachten van de eenpartijstaat.


'Maar ik ben ook optimistisch. Ze hebben me vrijgelaten, dat hadden ze niet hoeven doen. Dat zeiden ze ook tegen me in de verhoren: we kunnen je de rest van je leven vasthouden. Dat verdien je ook, want je gaat in tegen het landsbelang.


'Het systeem is zo slim, zo dodelijk. De mensen die er werken, de agenten, de ambtenaren, hebben allemaal een deeltaak. Die moeten ze uitvoeren. Meer verantwoordelijkheid hebben ze niet. Dat lijkt heel efficiënt, maar het is ook heel gevaarlijk. Want er ontbreekt een morele structuur. De hoofden zijn leeg. Er is geen vertrouwen in de wet, in de regering. Dus het stort een keer in elkaar.


Hoop

'Wat er onlangs in een dorp als Wukan is gebeurd, waar de bevolking de partij de wacht aanzegde, geeft hoop. Mensen accepteren niet meer dat ze hun land kwijtraken en anderen de winst opstrijken. Iedereen weet dat de partij in 1949 aan de macht kwam door af te rekenen met de oude landeigenaren. Nu is de partij zelf de landeigenaar die het volk uitbuit. Het is strijdig met de grondwet. Maar niemand mag erover praten, terwijl het de grootste misdaad van deze tijd is.


'Voor de partij is het een kwestie van overleven. Ze denken dat ze alleen in het zadel kunnen blijven door arrogant te zijn. Ze kunnen geen afstand doen van hun machtspositie, zelfs als dat in het belang van de partij zou zijn. Dus als premier Wen na de beteugeling van de crisis in Wukan zegt dat hij landrechten van burgers steunt, heeft zo'n uitspraak weinig om het lijf.


'Wen is onderdeel van de hele machinerie. Hij is een politicus die een schaakspel speelt. Zijn volgende zet kan weer heel anders zijn. Het geeft wel aan dat er een strijd gaande is in de partijtop. Maar ik denk niet dat de nieuwe leiders die eind dit jaar aantreden veel verandering brengen. Xi Jinping en Li Keqiang zijn net zo mysterieus als hun voorgangers. Normaal gesproken zouden ze beter moeten zijn, want ze zijn jonger, ze hebben meer oog voor de hedendaagse samenleving. Het is zo overduidelijk dat er iets moet veranderen.


'Mijn proeftijd loopt officieel af op 22 juni. Ik ben nooit officieel in staat van beschuldiging gesteld. De studio heeft alleen een blinde belastingrekening toegestuurd gekregen, met een reusachtig bedrag dat we zouden moeten betalen. Toen kwam er op internet een actie op gang waarbij meer dan dertigduizend mensen binnen een week 9 miljoen yuan toezegden. Dat was een geweldige verrassing. Het ontroerde me bijzonder, zoveel steun. Het gaf het gevoel dat ik deze zaak had gewonnen.


'Normaal gesproken zouden de beperkende maatregelen eind juni moeten ophouden. Dan krijg ik mijn paspoort terug, hebben ze beloofd. Maar ze kunnen ook besluiten het huisarrest voort te zetten. Ze kunnen doen wat ze willen. Ze willen nu van me weten wat ik ga doen als ik vrijkom.


'Ik zeg ze dit: ik ben een kunstenaar, dit is mijn land. Ik ben hier geboren en ik verkies hier te blijven, tenzij ik weer allerlei beperkingen krijg opgelegd - dan dwing je mij naar het buitenland uit te wijken. Hoe het ook afloopt, ze hebben feitelijk niets bereikt. Ze hebben er alleen voor gezorgd dat ik nu heel populair ben'.


Voorzichtiger

'Ik zal wel voorzichtiger zijn, natuurlijk. Maar hoe voorzichtig kun je zijn als kunstenaar - je wilt eerlijk zijn, aan gevoelens een uitdrukking geven. Daar zal het dus om gaan. Ik kan mijn hoofd niet wegdraaien en net doen alsof er niets gebeurd is.


'Wat ze met mij hebben gedaan, kunnen ze met iedereen in dit land doen. Dat is de les van deze hele episode. De cartoonist eerder aan tafel, die kende ik voorheen helemaal niet. Hij maakte de avond nadat ik was opgepakt een spotprent en zette die op internet. Waarom deed je dat, vroeg ik, je kende me niet, je hoefde dat helemaal niet te doen. Iedereen is bang, zei hij. Iedereen is bang dat hem overkomt wat jou is overkomen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden