Ze gingen in drie golven, zijn man en vaak van Marokkaanse afkomst: dit zijn de jihadgangers

Nederlandse uitreizigers

Bijna eenvijfde is bekeerling en bijna de helft heeft een Marokkaanse achtergrond: een Haagse onderzoeker brengt de Nederlandse jihadgangers in kaart. De belangrijkste conclusies.

Een konvooi van Islamitische Staat. Beeld ap

Ze gingen in drie golven

Golf 1: strijden tegen Assad

Geïnspireerd door de opstand tegen de Syrische president Bashar al-Assad vertrokken ten minste 30 Nederlanders eind 2012, begin 2013 naar het strijdgebied. De meesten kenden elkaar, waren aangesloten bij Majlis Shura al-Mujahidin en vertoefden in dezelfde luxevilla in Aleppo. Uiteindelijk zouden zo'n zestig Nederlanders bij deze groepering terechtkomen. Hun primaire doel was een eind te maken aan het dictatoriale regime van Assad. Maar ook deze eerste Syriëgangers hadden al het vizier gericht op de mogelijke vestiging van een kalifaat. 'De moslims die hun leven hier opofferen, zullen niets anders accepteren dan de sharia, die er ongetwijfeld zal komen', zei de woordvoerder van die groep, Abu Fidaa (26), in een interview met de Volkskrant. Abu Fidaa, alias Abu Jandal uit Delft, overleed in november 2013.

Golf 2: woede om gifgasaanval

In het vierde kwartaal van 2013 is er een opleving van de Nederlandse jihadgang, al zijn de aantallen kleiner dan in de eerste golf. Die nieuwe piek is mogelijk te verklaren uit frustratie en woede over het uitblijven van een westerse reactie op de grootschalige aanval met het zenuwgas sarin in de buurt van Damascus. Daarbij vielen bijna 1.500 doden. Een jaar eerder had de Amerikaanse president Barack Obama nog gezegd dat met een gifgasaanval een rode lijn werd overschreden. Een maand na de aanval vormde de versnipperde oppositie (groeperingen als Jabhat al-Nusra, Tawheed Briga en Ahrar al-Sham) een islamitische alliantie tegen Assad.

Imams in conclaaf over terreurdreiging

Imams wordt vaak verweten weg te kijken bij de dreiging die de samenleving voelt van Syriëgangers. Maar de zeventig imams die december 2016 bijeenkwamen, willen hun verantwoordelijkheid nemen.

Golf 3: leven volgens de wetten van Allah

Het uitroepen van het kalifaat op 29 juni 2014 door Abu Bakr al-Baghdadi inspireerde weer een relatief grote groep Nederlanders naar Syrië af te reizen. De kalief richtte zich in in een audioboodschap tot moslims overal ter wereld: 'Hef je hoofd omhoog, want vandaag - bij de gratie van Allah - hebben jullie een kalifaat dat jullie waardigheid, macht, rechten en leiderschap zal herstellen.' In het Westen wordt Allah beledigd, de islam vervloekt en worden moslims gediscrimineerd, zei hij. Moslims wereldwijd werd gevraagd hijrah te verrichten (te emigreren). Voor een groep Nederlandse moslims, onder wie veel vrouwen en sommige gezinnen, was het aanleiding af te reizen naar een regio waar ze konden leven 'volgens de wetten van Allah'.

De precieze motivatie om te vertrekken per individu is moeilijk na te gaan. Maar voor alle drie vertrekpieken geldt dat zowel onvrede met het bestaan in Nederland (discriminatie, een traumatische gebeurtenis, vastzitten in criminaliteit en/of drugsgebruik) als de aantrekkingskracht van het oorlogsgebied (romantisering van de jihad-heroïek, helpen van broeders en zusters in nood) een rol speelt.

Beeld de Volkskrant

Dit zijn ze

Het zijn vooral twintigers

Het gros van de Nederlanders die zelfstandig uitreisden is betrekkelijk jong, tussen de 18 en 25 jaar. De oudste was 50, toen hij in februari 2013 vanuit Zoetermeer - samen met zijn 23-jarige zoon Yassine B. - op jihad ging. Yassine stierf al binnen enkele weken. Het lot van de vader is onbekend.

De jongste, de Iraaks-Nederlandse havist Abdulrahman Al S. uit Gouda, was 15. Vanuit Turkije, waar hij met zijn ouders op vakantie was, trok hij in de zomer van 2014 de grens naar Syrië over. Zijn ouders zijn nog vergeefs naar hem op zoek geweest. 

Beeld de Volkskrant

Er zijn nog jongere kinderen vertrokken, peuters, baby's. Maar die zijn meegenomen door hun ouders, niet uit vrije wil afgereisd. De kinderen van Jermaine W., verdachte in de Hofstadzaak die werd vrijgesproken, waren 2, 4 en 6 toen het gezin uit Amersfoort in september 2014 plotseling de benen nam. Jermaine was al eerder met een salafistische hulporganisatie naar Syrië geweest. Vermoedelijk om het traject te verkennen en uit te zoeken of de route wel veilig zou zijn voor kinderen.

Jermaine is gedood. Zijn vrouw Meryam hertrouwde met een andere Nederlandse jihadstrijder, die ook is gesneuveld. Haar oudste kind, zoon Omar, is in januari 9 jaar geworden. Vanaf die leeftijd telt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) kinderen mee als volwaardig strijder. Dan worden ze door IS geselecteerd voor trainingskampen, waar ze leren omgaan met steek- en vuurwapens. Ze worden opgeleid tot strijder, aanslagpleger, sluipschutter of bommenmaker.

Mijn zoon was een IS-strijder

Hun man, zoon, dochter of zus was opeens weg. Naar Syrië. Bij de achterblijvers strijden spijt, schaamte, onbegrip en angst om voorrang. (+)

Vergeleken met eerdere generaties terroristen zijn de Syriëgangers gemiddeld jonger. Het speelt mee dat jongeren tegenwoordig makkelijker (online) zijn te rekruteren. Verder was Syrië tot voor kort relatief makkelijker te bereiken dan eerdere conflictgebieden. Vooral voor tieners. Die konden een vakantietrip naar Turkije veinzen en vervolgens de grens oversteken en verder reizen naar het kalifaat.

Ook het aandeel vrouwen is gestegen. De jihadideologie staat meestal niet toe dat vrouwen aan het front strijden. In het kalifaat kunnen ze zich op andere manieren nuttig maken. Ze kunnen gewonden verzorgen, actief worden bij de shariapolitie. Maar de belangrijkste taak is baren en zorg dragen voor nieuwe generaties strijders.

Volgens de NCTV zijn er minimaal 80 Nederlandse kinderen in IS-gebied.

Ze hebben veelal een Marokkaanse achtergrond

Het grootste deel (bijna 46 procent) van de Syriëgangers heeft een Marokkaanse achtergrond. Er zijn er ook met wortels in Irak, Bosnië, Egypte, Somalië, Tunesië en in andere landen. De onderzoekers zetten wel een kanttekening bij de Marokkaanse overrepresentatie. De Marokkaanse gemeenschap (rond 400 duizend) is veel groter dan die van andere etnische groepen, zoals de Iraakse (56 duizend), Somalische (39 duizend), Egyptische (23 duizend) of Tunesische (9 duizend).

De Turkse gemeenschap is ongeveer even groot als de Marokkaanse. Maar op jihad gaan in Syrië en Irak is beduidend minder in trek bij die groep. 10 procent van de Syriëgangers heeft een Turkse achtergrond. Een door Motivaction uitgevoerde enquête in het najaar van 2014 stelde weliswaar dat een grote meerderheid van de Turks-Nederlandse jongeren sympathie heeft voor IS, maar dat onderzoek bleek te rammelen.

Tekst loopt door onder graphic.

Toch is een van de bekendste Nederlandse jihadgangers van Turkse komaf: de ex-militair Salih Yilmaz, ofwel de 'Che Guevara' van de jihadsympathisanten. Hij vertrok in 2013 naar Syrië, postte foto's van katjes op sociale media en verleidde online jonge vrouwen. Hij zou 10 duizend huwelijksaanzoeken hebben gekregen. De Maastrichtse bekeerlinge Aïcha reisde hem in februari 2014 achterna, werd door hem gedumpt en keerde (nog altijd radicaal) in november van dat jaar terug.

Yilmaz gaf interviews aan internationale media, onder meer aan Nieuwsuur. Hij zat aanvankelijk bij Jabhat al-Nusra, maar sloot zich (zoals de meeste Nederlandse strijders) aan bij IS. Najaar 2016 zou hij bij een luchtaanval op Raqqa zijn overleden.

Er zitten veel bekeerlingen tussen

Opvallend is het grote percentage bekeerlingen (ruim 17 procent) onder de Syriëgangers. 'Zeven keer zoveel als het aandeel bekeerlingen in de gehele Nederlandse moslimgemeenschap', zegt onderzoeker Bergema.

Zorgelijk vinden radicaliseringsdeskundigen dat 'nieuwe moslims' sneller in aanraking komen met het (ultra-orthodoxe) salafisme dan met de gematigde islam. Ze hebben de islam niet van huis uit meegekregen, gaan actief op zoek en stuiten al snel op de, veelal met oliedollars gefinancierde salafistische dawa (zieltjes winnen voor de islam). De AIVD noemt in haar jaarrapport van 2014 het salafisme 'een kweekvijver van het jihadisme'. 

Zo'n salafistische bekeerling is de voormalige postbode Victor D., alias Zakariyya al-Hollandi, uit het Overijsselse dorpje Heeten. Hij nam in april 2013 in een You-Tube-filmpje afscheid van Nederland, sloot zich aan bij Jabhat al-Nusra, stapte over naar IS en zit, volgens het Openbaar Ministerie dat hem bij verstek wil vervolgen, nu in Idlib. Hij stuurde het OM dit voorjaar een foto, terwijl hij pizza eet met een medeverdachte. Op sociale media liet hij eerder weten nooit naar Nederland te willen terugkeren. Zijn advocaat André Seebregts laat dat in het midden. 'Het is te gevaarlijk voor mijn cliënt om daar iets over te kunnen zeggen.'

13 maanden gegijzeld door IS

De Deense fotograaf Daniel Rye zat ruim een jaar vast bij IS. In zijn boek beschrijft hij hoe hij werd geslagen, uitgehongerd en vernederd. We spraken hem. (+)

Ze komen vooral uit de Randstad

De Nederlandse Syriëgangers komen voornamelijk uit stedelijke gebieden, het merendeel uit de Randstad. Jongeren die in hun eentje achter een schermpje op een zolderkamer radicaliseren en plotseling afreizen zijn een uitzondering. 'Er waren al sociale relaties voordat ze uitreisden. Vrienden vertrokken samen, of broers, echtparen', zegt onderzoeker Bergema.

De AIVD sprak in 2014 van een 'zwermdynamiek'. Jongeren beïnvloeden elkaar op sociale media. Zo ontstaan spontaan clusters en vertrekt, soms voordat de autoriteiten de jongeren in beeld hebben, plotseling een stel jongens uit Arnhem of een meidengroep uit Gouda, aldus de AIVD.

Tekst loopt door onder de kaart. 

Beeld de Volkskrant

De eerste Syriëgangers uit Den Haag, Zoetermeer en Delft kenden elkaar van actiegroepen als Street Dawa en Behind Bars. Ze gingen naar hetzelfde gebedshuis, de Al Qibla-moskee in Zoetermeer. De Maastrichtenaren Aïcha en Sultan Berzel zaten bij elkaar in de klas en waren bevriend met een Koerdisch-Nederlandse jongen. Het drietal vertrok in 2014. Bekeerling Aïcha is terug in Nederland. De Koerd is gesneuveld. Berzel blies zichzelf kort na vertrek op bij een politiebureau in Bagdad en sleurde 23 mensen mee de dood in.

Uit Arnhem vertrokken eind 2013 de bevriende rappers Marouane B. en bekeerling Robbin van D. De laatste keerde al na vier maanden terug, naar eigen zeggen omdat de strijd te onoverzichtelijk en chaotisch was geworden. Hij was gegaan om mensen te helpen. Marouane B. zit nog steeds in IS-gebied. Eind 2014 dook hij op in een propagandafilmpje van IS tussen Britse, Duitse en Franse jihadisten. Hij is volgens justitie verantwoordelijk voor meerdere onthoofdingen in Syrië.

Farida was een seksslavin van IS

De yezidische Farida Khalaf was een seksslavin van IS. Ze wist te ontkomen, en deelt nu haar verhaal met de wereld. (+)

Zelf ontkent hij. In een interview met De Telegraaf eind juni zegt hij dat hij 'nog geen kip kan slachten'. In een 'open brief aan de rechters', die hij afgelopen weekeinde ook per Facebook aan de Volkskrant stuurde, schrijft hij dat hij zijn onschuld wil bewijzen voor de Nederlandse rechtbank.

Het zijn vaak schoolverlaters

Van de 58 Syriëgangers van wie het opleidingsniveau bekend is, hebben de meeste hun opleiding niet afgemaakt. Van de 28 personen die begonnen aan een mbo- of hbo-opleiding waren er 4 die uitreisden terwijl ze nog ingeschreven waren. 5 hebben de opleiding afgerond en de overige 19 waren vroegtijdig gestopt. 3 personen zijn begonnen met een universitaire opleiding, maar hebben deze niet afgemaakt. Veel vertrekkers waren al eerder gestopt met hun opleiding en pas na verloop van tijd vertrokken. Er zijn ook zo'n 10 jihadisten waarvan bekend is dat ze al tijdens hun middelbare school vertrokken. 2 personen begonnen aan een opleiding bij Defensie, 1 persoon was na het afronden van deze studie werkzaam als sergeant bij de luchtmacht.

Lees ook: Wat hebben een ex-neonazi en een voormalig jihadist met elkaar gemeen? Tonny en Mahmoud vertellen hun verhaal (+), in de hoop dat extremisme beter wordt begrepen.

Aanvullingen en verbeteringen: in een eerdere versie van dit artikel stond in de kop dat de Nederlandse jihadgangers grotendeels van Marokkaanse afkomst zijn. Dat klopt niet, wel vormen jihadgangers van Marokkaanse komaf met 45 procent de grootste groep.

Marouane B. in een wervingsactie op de site De Ware Religie.

Verantwoording

De database van Nederlandse Syriëgangers is opgezet door Reinier Bergema, onderzoeker bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). Voor de duiding van de cijfers werkt hij samen met terrorismeonderzoeker Marion van San, die is verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) zijn er tot juni 2017 ongeveer 280 Nederlanders naar Syrië en Irak vertrokken, waarvan er circa 50 zijn teruggekeerd. Bergema heeft er 207 in zijn bestand.

Jihadi's die zijn vertrokken, maar onderweg zijn tegengehouden zitten er niet bij. Hoeveel Nederlanders er dood zijn, is moeilijk vast te stellen in de chaotische eindfase van de strijd om het kalifaat.

Bergema heeft de data verzameld aan de hand van drie typen bronnen: openbare bronnen (reguliere en sociale media), juridische en overheidsdocumentatie, interviews met onderzoekers en direct betrokkenen, zoals familie, docenten, vrienden en voormalige extremisten. Niet van alle personen in de database is evenveel bekend. Er zijn blinde vlekken, er zit dus 'een zekere foutmarge in', aldus Bergema.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.