Reportage

'Ze gebruiken de positie van de vrouw als een etalage'

In het reactionaire Saoedi-Arabië verleggen vrouwen millimeter voor millimeter hun grenzen. Elke stap vooruit is een strijd tegen het religieuze establishment. 'Autorijden? Slecht voor de eierstokken.'

De World Luxury Expo in Riyad: in geen land ter wereld wordt de scheiding der seksen zo strikt nageleefd als in Saoedi-ArabiëBeeld Hollandse Hoogte

Ach, waren alle vrouwen in Saoedi-Arabië maar zo als Nassima al-Sada. Dan hadden ze al lang een opstand ontketend - en gewonnen - tegen een systeem dat mannen tot onderdrukkers maakt en vrouwen tot gekooide schimmen met de juridische status van een minderjarige. Dan zouden ze gewoon auto mogen rijden. Ze zouden op voet van gelijkheid leven met hun echtgenoten, niet langer afhankelijk van zijn grillen als 'voogd'.

Dat is allemaal niet het geval. Wat, zoals gezegd, niet de schuld is van deze kleine, dappere vrouw die het desnoods in haar eentje opneemt tegen de machten die door religie, cultuur en politiek boven haar zijn gesteld.

In haar woning in Safwa, een stad in de Oostelijke Provincie, vertelt de 42-jarige marketingspecialist over haar aandeel in de strijd van een gepassioneerde voorhoede. Ruim vijf jaar geleden was ze een van degenen die het in Saoedi-Arabië geldende rijverbod voor vrouwen trotseerden. Ze nam plaats achter het stuur van een auto, reed rond in de provincie en daagde het gezag verder uit door een filmpje van de rit op YouTube te zetten.

Het gezag greep niet in. Integendeel, Al-Sada stapte zelf naar de rechter om het recht op een rijbewijs af te dwingen. 'Nooit meer iets van gehoord', zegt ze met een ironische glimlach vanonder haar zwarte hoofddoek.

Eenmaal, toen ze weer eens een klacht had ingediend over de discriminatie van de sjiitische minderheid (waartoe ze behoort) in het soennitische koninkrijk, sprak de rechter haar aan op haar kleding. Er was een fijn blauw draadje verwerkt in de arm van haar zwarte abaya, het ruim vallende kledingstuk van Saoedische vrouwen. 'Ga naar huis en trek iets anders aan', sprak hij dwingend. 'Met deze abaya breng je mannen het hoofd op hol.' Ze ging niet.

Nassima al-Sada.Beeld Rob Vreeken

Voor het laatst bezocht ze het gerechtsgebouw december vorig jaar. Voor het eerst mochten vrouwen meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Al-Sada meldde zich als kandidaat, maar de kiescommissie wees de bekende activiste zonder opgaaf van redenen af. Ook de rechter, bij wie ze in beroep ging, maakte er verder geen woorden aan vuil.

De verkiezingen werden een succes, in de ogen van progressieve Saoedi's: 21 vrouwen veroverden een zetel. De vrees bestond dat niet één vrouw het zou redden. Dat tegenover die 21 vrouwen zo'n 2.100 mannelijke raadsleden staan, voor een lichaam dat mag meepraten over vuilnis ophalen en grasperkjes, illustreert de omvang van de stappen die de Saoedische vrouwen zetten naar emancipatie: klein, heel klein.

Aan die stapjes is vaak de naam verbonden van de vorig jaar overleden vorst Abdullah. De 'vrouwenkoning' benoemde 30 vrouwen in zijn 150 leden tellende adviesraad, de Shura Council. Hij stelde een vrouw aan als onderminister van Onderwijs, de enige vrouw op een kabinetspost tot op heden.

Vrouwenuniversiteit

Onder Abdullah kreeg het onderwijs voor meisjes een impuls. Massaal stroomden zij de universiteiten binnen. Het King Abdullah Scholarship Program liet meer dan tienduizend jonge vrouwen op staatskosten aan westerse universiteiten studeren. Aan de rand van Riyad verrees het sprookjesachtige gebouw van de Prinses Nora Universiteit, met 60 duizend studenten de grootste vrouwenuniversiteit ter wereld.

Zo worden van tijd tot tijd hervorminkjes over de Saoedische samenleving uitgestrooid, als vruchtenhagel op een droge boterham. Vrouwen hoeven niet langer te worden bijgeschreven op de id-kaart van hun man, ze kunnen tegenwoordig zelf een hotelkamer reserveren. Het is maar een greep.

Elke millimeter vooruit moet worden bevochten op het religieuze establishment. De geestelijke Saleh al-Loheidan maakte bezwaar tegen autorijden door vrouwen omdat het schadelijk zou zijn voor de eierstokken. Hoon trof de man, maar binnen de clerus leeft breed de gedachte dat 'vrouw achter het stuur' spoedig zal ontaarden in echtscheiding, pornografie, prostitutie en homoseksualiteit.

Lees ook: Duizenden Saoediërs eisen einde van mannelijke voogdij

Ruim 15 duizend mensen in Saoedi-Arabië hebben een aan koning Salman gerichte petitie ondertekend, waarin wordt opgeroepen een eind te maken aan het voor vrouwen geldende voogdijsysteem, dat vrouwen ondergeschikt maakt aan het gezag van een mannelijk familielid. Ter gelegenheid van de Nationale Dag probeerden twee vrouwen maandag een harddisk met de handtekeningen aan te bieden bij het koninklijk paleis in de hoofdstad Riyad.

Ooit was dat anders. Oudere Saoedi's herinneren zich dat in de jaren zestig en zeventig de scheiding der seksen veel minder strikt was. In de liberale havenstad Jeddah zouden zelfs vrouwen in korte rok hebben rondgelopen.

De omslag kwam in november 1979, toen de Grote Moskee van Mekka, de heiligste plek in de islam, werd bezet door gewapende fanatici. De heersers maakten na twee weken met geweld een eind aan de bezetting, maar besloten tevens de extremisten tegemoet te komen. De Saoedische samenleving werd vergaand geïslamiseerd, de reactionaire geestelijkheid kreeg de vrije hand.

Daarvan lijken de leiders inmiddels iets te zijn teruggekomen. Het koningshuis beseft dat Saoedi-Arabië economisch moet moderniseren om te kunnen opstoten in de vaart der volkeren.

Abdullah moest wel hervormen, zeggen twee vrouwelijke intellectuelen die we spreken in Jeddah. 'Je kunt niet de status quo handhaven als de rest van de wereld vooruitgaat. Stilstand is achteruitgang. Daarom heeft hij dingen gedaan voor vrouwen, mede onder internationale druk.'

De vrouwen willen hun naam niet genoemd hebben en kijken, in een restaurant aan de boulevard, ietwat schichtig om zich heen. Voor verdedigers van de mensenrechten is het klimaat in het koninkrijk guurder geworden. Meer activisten dan ooit zitten in de gevangenis. Vrouwenrechten zijn het enige terrein waar het debat om de toekomst van de Saoedische samenleving in zekere mate openlijk gevoerd kan worden.

Maar wat hebben de machthebbers daarbij voor ogen? Daarover bestaat wantrouwen. 'Vrouwenrechten: het prachtige cliché tegenover het Westen', zegt een mensenrechtenactivist in Riyad (ook hij moet anoniem blijven). 'Ze hebben zo'n enorme achterstand, dat ze makkelijk de buitenwereld een kruimeltje kunnen toewerpen en zeggen: we maken vooruitgang! Maar wat stelt het voor? Ze gebruiken de positie van de vrouw als een etalage.'

Voogdijsysteem

Het rijverbod mag voor de buitenwereld het meest sexy onderwerp zijn, voor progressieve vrouwen in Saoedi-Arabië is het voogdijsysteem het grootste obstakel. Voor belangrijke beslissingen in het leven hebben vrouwen de toestemming nodig van een voogd - de vader, de echtgenoot, een broer of zo nodig zelfs een zoon.

'Het voogdijschap is voor vrouwen zonder meer het belangrijkste probleem. Het belemmert ze hun vleugels uit te slaan', zegt activiste Al-Sada.

Persoonlijk heeft ze geen probleem met het voogdijsysteem. Haar echtgenoot Jaffer schuifelt vriendelijk rond in huis, bezig met huishoudelijke klusjes. 'Hij steunt me. Hij zal me nooit belemmeren in wat dan ook.'

Zo telt Saoedi-Arabië, tekenen we in veel gesprekken op, steeds meer goedwillende mannen. Maar eigenlijk is dat het punt niet. De afhankelijkheid blijft. Wat als de lieve man een kwade dag heeft? 'In je achterhoofd', zegt arts Zahra in het rapport van Human Rights Watch over het voogdijsysteem, 'weet je dat hij gemeen kan worden als hij gemeen wil zijn. En de wet zou hem beschermen.'

Economische noodzaak zou een breekijzer kunnen zijn om het voogdijsysteem te slopen. De werkende vrouwen die Saoedi-Arabië steeds harder nodig heeft, kunnen niet eeuwig geketend blijven.

Auteur Thomas Lippman schildert in Saudi Arabia on the Edge een optimistisch beeld. 'Als er iets de komende decennia zeker is, dan is het dat de regels voor vrouwen zullen versoepelen en dat ze meer kansen zullen krijgen.' Er zal hardnekkig verzet zijn, niet alleen van mannen. 'Mijn voogd weet wat het beste voor me is', heette een handtekeningencampagne van conservatieve Saoedische vrouwen. 'Maar de veranderingen vinden nu al plaats', stelt Lippman. 'De economische en demografische krachten zijn niet te stuiten.'

Activiste Al-Sada is iets bescheidener: 'Elke kleine stap is meegenomen.'

Of het nou gaat om de strijd tegen IS en het terrorisme, de toekomst van het Midden-Oosten en de wereldeconomie (olie!): Saoedi-Arabië speelt een cruciale rol. Toch hoor je weinig uit het land zelf. Volkskrant-verslaggever Rob Vreeken kreeg een visum en reisde in 2016 ruim twee weken door het land. Lees hier zijn stukken terug.

Arbeidsmarkt wat vrijer

Hoewel de afgelopen jaren kleine hervormingen zijn doorgevoerd, blijft het voogdijsysteem grotendeels intact, aldus Human Rights Watch (HRW) in het onlangs gepubliceerde rapport Boxed In. Vrouwen kunnen geen paspoort aanvragen of naar het buitenland reizen zonder toestemming van hun voogd. Ook mogen ze niet autorijden en hebben ze voor veel juridische transacties de handtekening van hun voogd nodig.

De belangrijkste verandering betreft de arbeidsmarkt. Sinds enkele jaren hebben vrouwen geen toestemming meer nodig van hun voogd om te kunnen werken. Wel staat het werkgevers vrij de voogd alsnog om toestemming te vragen.

De praktijk van het voogdijsysteem hangt sterk samen met sociale klasse. Goede opgeleide vrouwen uit welgestelde families wordt door hun echtgenoot vaak geen strobreed in de weg gelegd. Vrouwen uit lagere sociaal-economische milieus kunnen soms geen stap buiten de deur zetten als hun echtgenoot dat niet wil.

Hoewel de arbeidsdeelname van Saoedische vrouwen bijzonder laag is, telt het land steeds meer succesvolle vrouwen, ook op leidinggevende posities in het bedrijfsleven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden