'Ze gaan achteloos om met radioactief spul'

De kernreactor in Petten is nog altijd niet veilig. De hele boel zou bovendien alleen draaien om het faciliteren van een Amerikaans bedrijf. 'ECN verdient graag geld.'

'Is het logisch dat er wel veiligheidsmensen staan bij NS-poortjes, maar niet bij de reactor in Petten?'Beeld Raymond Rutting

Oud-directeur Frans Saris van het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) wil graag nog één keer de noodklok luiden. Volgens hem lopen financiële en veiligheidsproblemen bij de nucleaire tak van ECN al jaren door elkaar heen. Saris is oud-hoogleraar in de vastestoffysica en voormalig directeur van het Amsterdamse instituut voor Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM).

Over de periode tussen 1996 en 2002, toen hij in de directie zat van ECN, het instituut dat onderzoek doet naar duurzame energie maar indirect ook de kernreactor in Petten exploiteert, wilde hij nooit veel kwijt. 'Ik ben destijds opgestapt omdat ik niet in staat was de cultuur en veiligheid rond de kernreactor te veranderen', zegt hij nu. 'Ik had gehoopt dat mijn vertrek zou helpen dat te verbeteren, maar onlangs bleek dat er niets was verbeterd, integendeel.' Hij verwijst naar de gebeurtenissen in Petten drie jaar geleden, die eind 2014 door de Volkskrant en KRO's Reporter werden onthuld.

Die incidenten wekten ook woede en frustratie bij controleurs van de Kernfysische Dienst. Een operator van de reactor bleef bijvoorbeeld 'tig keer' op een reset-knopje drukken totdat een belangrijk waarschuwingssignaal zich koest hield, zonder de oorzaak te onderzoeken. Een leidinggevende liet het personeel rustig doorwerken in de buurt van een afvaltank waarin zoveel uranium werd gemeten dat een spontane kettingreactie mogelijk was. Saris: 'Ik werd zeer geëmotioneerd toen ik dat las, want het maakte duidelijk dat ik twaalf jaar daarvoor mijn functie voor niets had neergelegd.'

Geen onafhankelijke stralingscontroleurs meer

De incidenten uit 2014 lijken veel op een gebeurtenis uit november 2001 die hijzelf van nabij meemaakte. In de omgeving van Petten viel toen 's avonds de stroom uit, waardoor de koeling van de reactor ermee ophield. Ook het noodkoelsysteem werkte niet. Later bleek dat de operators vergeten waren de accu's van het noodsysteem bij te vullen. Een andere operator drukte in het donker op een verkeerde knop omdat de zaklantaarn die paraat had moeten liggen was verdwenen. Een collega had het ding meegenomen voor een reparatieklus onder zijn auto. Saris: 'Had de stroomstoring iets langer geduurd, dan was er in Petten een ramp gebeurd.'

'Kernpunt is dat er geen onafhankelijke stralingscontroleurs meer zijn in Petten. Dat besluit, vele jaren geleden, staat aan de basis van bijna alle problemen. Het incident met de zaklantaarn had niet plaatsgevonden als er een stralingscontroleur aan de deur had gezeten. De accu's waren dan ook niet leeg geweest. Stralingscontroleurs controleren of je de dingen doet die je moet doen.'

Van oudsher werd in Petten ontspannen omgegaan met risico's op besmetting, zegt Saris. 'Vanwege de achteloze wijze waarmee men met het radioactieve spul omging, hebben we bijvoorbeeld de hele riolering van ECN moeten vervangen wegens besmetting. De splijtstofadministratie van ECN en het reactorcentrum NRG klopt ook al jaren niet. Dat was bij voldoende controle evenmin gebeurd.'

'Onderzoeksreactor'

Zodra mensen alleen zichzelf hoeven te controleren, gaat het mis, weet hij nu. 'Dan gebruiken ze de achterdeur om weg te lopen met een zaklamp. Elke zichzelf respecterende nucleaire installatie heeft stralingscontroleurs, zoals ook de kerncentrale in Borssele die heeft. Volgens mij staat het ook in de wet, en wordt het alleen maar gedoogd dat ze er niet zijn.'

Anderhalf jaar geleden gaf de ECN-directie het probleem toe. Sommige medewerkers zijn ontslagen, zei operationeel directeur Harrie Buurlage. Iedereen is opnieuw op cursus gestuurd en het veiligheidsbewustzijn is enorm vergroot. Saris: 'Wat men zegt is: we hebben voldoende mensen in huis met de juiste diploma's. Mijn punt is: zij controleren niet, want ze zijn aan het werk. Die controleurs zijn vervelende mensen, hoor. Ze staan bij alle poortjes, en dat houdt enorm op. Maar is het logisch dat er wel veiligheidsmensen staan bij NS-poortjes en in alle publieke gebouwen, maar niet bij een nucleaire installatie?'

Een ander punt is dat de reactor in Petten vaak wordt aangeduid als 'onderzoeksreactor', waarmee het belang van wetenschappelijk onderzoek wordt benadrukt. Maar dat is volgens Saris een mythe. 'In de jaarverslagen staat al jaren niets meer over onderzoek. Er worden wel rapporten gemaakt; computersimulaties, berekeningen, veiligheidsopdrachten en constructieberekeningen, maar dat is allemaal bureauwerk waar je geen reactor voor nodig hebt. De kernreactor wordt al twintig jaar niet meer voor onderzoek gebruikt.'

Frans Saris, oud-directeur ECN in Petten.Beeld Guus Dubbelman

Hoogverrijkt uranium

De reactor in Petten maakt alleen nog isotopen voor medisch gebruik. En dat garandeert 850 banen. 'Het is van groot belang dat de onderzoeksreactor in Petten kan blijven draaien wegens de productie van medische isotopen en het belang van het bedrijf voor de Nederlandse economie', schreef minister Kamp van Economische zaken eind 2014 aan de Tweede Kamer, toen een extra lening van 82 miljoen euro aan ECN werd verstrekt.

Saris: 'Die medische isotopen kun je tegenwoordig ook maken met kleine deeltjesversnellers, zoals al gebeurt in Alkmaar, twintig kilometer ten zuiden van Petten. En ook in Eindhoven en Den Bosch, en in alle academische ziekenhuizen. Bovendien worden steeds vaker andere medische onderzoeksmethoden gebruikt, zoals MRI.'

En dan is er nog een belangrijk punt, zegt Saris. In Petten wordt gewerkt met hoogverrijkt uranium - hetzelfde spul als waarmee atoombommen worden gemaakt. Vooral de VS dringen er daarom al twintig jaar op aan om het productieproces om te bouwen naar het gebruik van laag verrijkt uranium. Nederland heeft al in 1999 beloofd daar werk van te maken, maar die belofte is niet nagekomen. Volgens de huidige ECN-directie verandert er ook de komende jaren niets.

Commerciële belangen

Die traagheid wordt gestuurd door commerciële belangen, analyseert Saris. 'Nederland heeft een non-proliferatieverdrag getekend. De regering moet garanderen dat hoogverrijkt uranium niet in handen komt van commerciële bedrijven. Die kunnen daardoor geen vergunning krijgen voor de verwerking van hoogverrijkt uranium. De vergunning van NRG wordt verhuurd aan Mallinckrodt Medical. Het is niet toevallig dat operationeel directeur Buurlage van ECN, die verantwoordelijk is voor de kernreactor, voorheen bij Mallinckrodt werkte in een commerciële functie.'

Het van oorsprong Amerikaanse bedrijf dat isotopen maakt, houdt als enige de nucleaire afdeling van ECN in stand. 'Als de isotopenproductie zou worden omgebouwd naar laag verrijkt uranium, is die constructie niet langer nodig. Maar dat vindt ECN niet leuk, want dat wil graag geld verdienen aan het verhuren van de vergunning. En voor Mallinckrodt brengt productie met laagverrijkt uranium minder op, omdat er dan minder wordt verdiend per stralingseenheid.'

Reactie ECN en kerncentrale Borssele

De directie van ECN wil bevestigen noch ontkennen dat er in Petten niet (meer) gewerkt wordt met stralingscontroleurs. Ook op andere specifieke vragen naar aanleiding van dit interview wil ECN niet ingaan. De directie zegt 'afstand te nemen van de door de heer Saris geschetste situatie. Zowel het reeds ingevoerde veiligheidscultuurprogramma bij NRG als de voortgang van het afvalprogramma hebben de goedkeuring van toezichthouder ANVS.'

Exploitant EPZ van de Zeeuwse kerncentrale Borssele bevestigt dat daar twaalf stralingscontroleurs in vaste dienst zijn, die een cruciale rol spelen in de veiligheidscultuur.

De Zeeuwse kerncentrale Borssele.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden