Ze blijven door je hoofd spoken

Taferelen van schijnbaar dagelijks leven, afgewisseld met gruwelijke beelden. De alledaagsheid doet de horror des te harder aankomen. Het 40-45 boek is een selectie uit het NIOD-fotoarchief....

Het is een vreemde gewaarwording te kijken in het vijfhonderd pagina's dikke fotoboek het 40-45 boek. Niet alleen de gruwelen van de concentratiekampen en de nazi-terreur in de bezette landen, maar ook minder dramatische en soms zelfs tamelijk alledaagse beelden van de oorlogsjaren in Azië, Amerika, Afrika en Europa worden erin weerspiegeld.

Juist de taferelen van schijnbaar dagelijks leven - Ajax in het Olympisch Stadion, toeristen op de Dam, passagiersvervoer per schip van Den Haag naar Rotterdam - brengen de bezettingsjaren dichterbij. Opeens kun je je voorstellen wat veel ouderen die de oorlog hebben overleefd, bedoelen met de hol klinkende frase: het leven ging dóór!

De bewering krijgt betekenis wanneer je het 40-45 boek bekijkt. Dat daardoor het kijken naar die andere, verschrikkelijke beelden een nieuwe lading krijgt, maakt van dit boek een soms onthutsende getuigenis.

Door het gevoel van herkenning wordt een periode van zestig jaar overbrugd. Je voelt je, letterlijk, thuis in een tijd die dikwijls bijna gewoon leek en tegelijk, blader maar verder, onvoorstelbaar gruwelijk was. Wie na de oorlog is geboren, was misschien geneigd WO II te zien als een afgebakende, allang voorbije periode. Met de foto's van het 40-45 boek klopt de horror met ferme slagen opnieuw aan de voordeur van je bewustzijn.

Het 40-45 boek, iets kleiner dan op A5-formaat gedrukt, is een selectie uit het 130 duizend beelden tellende fotoarchief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Werk uit talrijke bronnen - Duitse propaganda, amateurs, frontfotografen aan geallieerde zijde, verzetslieden (zoals van De Ondergedoken Camera), persbureaus en zelfs van gevangenen in concentratiekampen - is in het NIOD-archief bijeengebracht. De afgelopen jaren is het ontsloten en gedigitaliseerd door Erik Somers en René Kok, die ook het boek samenstelden.

Het leidende criterium bij hun selectie, schrijven de twee medewerkers van het NIOD, was dat een foto moet aanspreken. 'Een foto verbonden aan het thema 1940-1945 moet eerst en vooral gevoelens in beroering brengen. Pakkende foto's spreken vaak meer aan dan een veelheid aan schriftelijke verslagen en berichtgeving.'

Het boek maakt korte metten met de chronologische geschiedschrijving die talrijke naoorlogse generaties op school hebben doorgeploegd. Daarin waren 1933 (Hitler aan de macht), 1940 (inval Duitsers in Nederland) en 1945 (bevrijding, nazi's verjaagd) de ijkpunten. In de NIOD-uitgave komt de oorlog in golven over je heen. Vanuit een groot aantal thema's wordt de episode belicht - tot je wordt overspoeld door de veelomvattendheid.

Het eerste beeld uit het eerste hoofdstuk, Strijd, is gemaakt op D-day, juni 1944, een bevroren beeld van een uitgeputte, glazig kijkende Amerikaanse G.I. Erna volgen portretten van een Japanse soldaat, een Sovjet-partizaan op leeftijd en, bijna aandoenlijk, vrolijke Duitse soldaten die in 1939 een slagboom aan de Duits-Poolse grens symbolisch in stukken hakken.

Die eerste beelden bepalen de toon van het boek. De soldaten kijken doorgaans vriendelijk, en die selectie dient niet om de gruwelen die verderop volgen te bagatelliseren, maar om ons vooroordelen uit handen te slaan: behalve soldaten van een foute macht waren ook de Duitsers en Japanners doodgewone mensen, jonge mannen.

Zulke beelden bewerkstelligen hetzelfde als foto's van alledaags plezier in de oorlogsjaren: ze geven de periode een menselijk, zij het niet noodzakelijk aangenaam gezicht. Ze kunnen vertederen; dat doet de foto van jeugdige Duitsers op verlof die met Pinksteren 1943 in het lentezonnetje poseren 'Für unsere Liebe' thuis. Ze kunnen ontroeren, zoals het beeld doet van de Poolse soldaten die Gilze in 1944 binnenmarcheren, in lompen gehuld en onweerstaanbaar vriendelijk kijkend. En ze kunnen je doen huiveren, zoals de foto van achthonderd Nederlandse SS'ers die in Den Haag hun eed van trouw aan Hitler afleggen.

Er zijn aparte hoofdstukken voor de belangrijke thema's van de oorlog: de vervolgden, collaboratie, dagelijks leven, burgerslachtoffers, verzet en terreur, overwinning en nederlaag, kopstukken. Een van de aangrijpendste foto's is de schilderachtig-onscherpe waarop te zien is hoe een Sonderkommando in Auschwitz de lijken van vergaste joden in grote kuilen verbrandt wegens gebrek aan crematie-ovens. De foto is gemaakt door een gevangene, die de camera had gevonden in de bagage van een vergaste.

De laatste foto is er een van de meest gezochte Nederlandse collaborateur, Anton van der Waals, verrader van onder veel anderen SDAP-voorman Koos Vorrink. In 1947 werd hij in Duitsland opgepakt en in 1948 tijdens het proces waar de foto werd gemaakt ter dood veroordeeld. In 1950 werd het vonnis voltrokken. Korte bijschriften geven uitleg over het beeld, en vermelden, waar mogelijk, de herkomst.

Dat het beeld van Van der Waals ook in chronologisch opzicht het laatste is, doet er nauwelijks toe. Als je al ooit het gevoel hebt gehad dat de Tweede Wereldoorlog op enig moment zou kunnen worden afgesloten - met de dood van Hitler en de zijnen, of met de executie van nazibeulen en landverraders - dan herinnert het 40-45 boek je er wel aan dat afronden onmogelijk is.

Ze blijven door je hoofd spoken - het naakte Pools-joodse jongetje dat voor zijn executie naar de rand van zijn graf wordt gebracht. Het vluchtende joodse gezin in Memel (Litouwen), nagekeken door een groep grijnzende SA'ers. De SS'er in Warschau die zich amuseert terwijl een orthodoxe jood de baard wordt afgeknipt.

Vooral dat grijnzen om andermans leed maakt het je koud om het hart. Hierin verraadt zich de ultieme menselijke boosaardigheid. Het in zijn aanpak zo moderne en onorthodoxe 40-45 boek houdt ons voor dat leedvermaak niet aan de beulen van de Tweede Wereldoorlog was voorbehouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden