'Zaterdag wordt het rescue day'

Verslaggeefster Carlijne Vos vaart de komende dagen met Artsen zonder Grenzen over de Middellandse Zee om vluchtelingen die de overtocht wagen hulp te bieden. Voor Volkskrant.nl houdt ze een dagboek bij.

Beeld ap

Vrijdag 17 juni: 'We laten geen boot in nood achter op zee'

Hoge golven vannacht die je als een baby in slaap wiegen in de kajuit. Voor de migranten aan de Libische kust zal het vermoedelijk onmogelijk zijn geweest te vertrekken. Als ze toch vertrekken is het onmogelijk ze te redden, vertelt kapitein Alex als hij donderdagavond vanaf de brug zijn schijnwerper richt op de bijna 6 meter hoge zwarte golven. 'Je kan niet dichtbij komen. Je zou ze verpletteren.'

Zaterdag wordt het rescue day, voorspelt hij. Dan zijn de weersomstandigheden ideaal; geen golven, wind vanaf het zuiden. In de geïmproviseerde opvang op het eerste dek bouwen de Ghanese bemanningsleden Francis en Ebanezer een kast op verzoek van het team van Artsen zonder Grenzen. Ze willen de voorraden, die nu verspreid over het schip zijn opgeslagen, bij de hand hebben als ze 'vol' zitten. Vol is 350 mensen, maar in geval van nood kunnen er 1000 mensen aan dek. 'We laten geen boot in nood achter op zee', zegt de kapitein.

Hij laat een filmpje zien van een dramatisch verlopen redding een paar weken geleden. Een aantal mensen is al van de half ondergelopen boot gevallen als de reddingsboot van de Aquarius nadert. Door de hoge golven kan de reddingsboot met moeite nabij komen. De mannen schreeuwen om hulp, twee mensen verdrinken. Eenmaal aan boord kunnen de drenkelingen van uitputting niet meer op hun benen staan. 'Het vrachtschip dat in de buurt lag, stak geen poot uit', verzucht Alex.

'Als ik het kon, zou ik mensen waarschuwen niet aan deze reis te beginnen', zegt Ebanezer. 'Maar ze hebben geen keus, veilige manieren om te vluchten zijn er niet.' Hun hart bloedt bij het zien van de tragedies op zee. 'Maar het is dankbaar dat wij kunnen helpen', vindt Francis. Uit Ghana komt slechts een enkeling. Vaak vluchten ze voor clanconflicten in hun dorpen, vertellen de mannen.

De toekomst van jonge mannen in Ghana wordt traditioneel bepaald door de clan, zegt Ebanezer. 'Iemand met een goed stel hersenen wordt geacht in de dorpsraad te komen. Als je dat weigert, dreigen ze je te vermoorden omdat de plek naar de andere clan gaat. Laatst hadden we hier iemand op een schip die politicologie had gestudeerd en een toekomst wilde opbouwen in de stad. Ze dreigden hem te vermoorden als hij niet terug kwam naar zijn dorp.'

Bemanningsleden Francis en Ebanezer bouwen een kast op verzoek van het team van Artsen zonder Grenzen.Beeld Carlijne Vos

Donderdag 16 juni: Stayin'Alive

'Denk aan de Bee Gees. Ah, ah, ah, ah...Stayin'Alive, Stayin'Alive. Dat is precies het ritme waarop je moet pompen.' Verpleegkundige Marc doet het voor: 30 keer borstcompressies en dan twee keer beademen. En opnieuw. Slachtoffer is bij gebrek aan een dummy een stapel zwemvesten. 'Maak je niet te veel zorgen over de ribben, zegt arts Erna. 'Beter levend met een gebroken rib, dan dood met een in tact lichaam.'

Tien uur 's ochtends. Er zijn weer geen bootjes met migranten gespot dus benutten het reddingsteam en het medische team deze morgen maar om kennis uit te wisselen. 'Weet iedereen nu waar de AED ligt - de automatische defibrillator?' Dan oefenen de verpleegkundigen op hun knopen: maak een boom, dan vanuit het vijvertje om de boom en weer in het vijvertje en voilà... een achtje. 'Kun je een tientonner mee trekken', legt Tony uit.

Na afloop is het weer tijd voor een sigaret. Op het rookdek bespreekt het team van Artsen zonder Grenzen de logistiek. De Bourbon Argos trof gisteren 18 kleine kinderen en 120 volwassenen aan op een half gezonken rubberboot. 'Ze hebben het overleefd, maar ze proppen de boten steeds voller', zegt woordvoerster Alva met gefronste wenkbrauwen. Misschien nog meer spullen klaarleggen? Etensluchten bereiken ons op het dek. 11.45 Lunchtijd.

Aan tafel vertelt de Britse reddingswerker James over walvissen die hij vanaf het strand in Cornwall in zee hielp trekken. 'Hier is het andersom hè', lacht Ed, de logistieke medewerker van Artsen zonder Grenzen. 'Niet vergeten in de heat of the moment... en je hoeft mensen ook niet nat te houden.'

Beeld ap

Donderdag 16 juni: 'Je speelt met mensenlevens'

De zon is net op en schittert op het water. Het schip slaapt nog, alleen in de kombuis rinkelt het servies waar de Filippijnse kok Adrian en zijn immer lachende Ghanese rechterhand Robby het ontbijt klaarzetten. De keuken aan boord van de Aquarius is voortreffelijk; drie keer per dag een uitgebreide maaltijd en de rest van de dag selfservice. 'Te veel muffins hier', verzucht Haydn Williams, de boomlange coördinator van het team van Artsen zonder Grenzen, terwijl hij op zijn gezette buik klopt.

Als het uit de hand loopt met de lijn wordt het tijd om weer naar Soedan of zo te gaan, lachen ze. Gisteren sloeg de verveling toe. Uit voorzorg zijn maaltijden en verzorgingspakketten - bestaande uit een deken, handdoek, witte overall, warme sokken en een flesje water - voor een tweede lading migranten klaargelegd. De apotheek ligt inmiddels op alfabetische volgorde. Als er echt niets meer te doen is, kijkt het medische team films. Met Moby Dick sluiten ze de dag af.

De hulpverleners van het reddingsteam van SOS Mediterranee grijpen de ledige dag op het kalme water aan om extra te oefenen. Kapitein Alex heeft daar in de ochtendevaluatie van de chaotische verlopen oefening dinsdag op aangedrongen. Het reddingswerk is nieuw voor iedereen en er worden nog te veel fouten gemaakt. Maar het is ze vergeven, vindt de vriendelijke kapitein. SOS is een jonge organisatie. Ze is vorig jaar opgezet in Duitsland en na genoeg fondsenwerving pas sinds februari echt aan de slag gegaan.

De organisatie heeft zich een beetje verkeken op de complexiteit van het werk, denkt Antoine (Tony) Laurent (25), de ervaren Franse zeeman die nu het SOS-team opleidt. 'Ze dachten met de beste bedoelingen te komen helpen, maar ze hadden geen idee wat er bij een reddingsoperatie komt kijken.' Tony die zelf jarenlange ervaring opdeed in de offshore industrie, heeft de afgelopen weken aan boord presentaties en protocollen in elkaar geknutseld waarmee hij nu de nieuwkomers een snelcursus kan geven. Dat die basis er voor zijn komst twee maanden geleden nog niet lag, vindt hij onbegrijpelijk. 'Je speelt met mensenlevens.'

Het probleem in de hulpverleningswereld is volgens Tony dat er goede bedoelingen te over zijn, maar dat niemand zich echt verantwoordelijk voelt. 'In de olie-industrie, waar ik vandaan kom, moet je elke dollar van de miljoeneninvestering kunnen verantwoorden. Maar als het om mensenlevens gaat, is er niemand die zegt: 'waar ben jij eigenlijk mee bezig?'

Gelukkig zijn er dit keer minder idealistische, maar meer ervaren nieuwkomers bij, zoals de Franse stuurman Bertrand of de Britse James. Hij is ervaren kustwacht en had gehoord dat er mensen voor de reddingsoperaties op de Middellandse Zee werden gezocht. 'Ik vond dat ik mijn expertise moest aanbieden. Daar hebben mensen echt wat aan.' Ook de Spaanse Alberto, duikinstructeur en reddingswerker, redeneert zo. Nadat hij op het Griekse Lesbos mensen had opgeleid voor reddingswerk, kan hij zich nu nuttig maken op de Aquarius. 'Ik ga pas van boord als iedereen precies weet hoe je een reddingsoperatie aanpakt.'

De Fransman Antoine Laurent leidt het SOS-team op. 'De organisatie heeft zich een beetje verkeken op de complexiteit van het werk.'Beeld ap
Haydn Williams (rechts), coördinator van het team van Artsen zonder Grenzen aan boord van de Aquarius.Beeld ap

Woensdag 15 juni: 'We zien voortdurend fysieke bewijzen van mishandeling'

We liggen voor de Libische kust. We dobberen met een snelheid van 1,7 knopen (2,5 km per uur) buiten de 12 mijlszone voor de kust ten Oosten van Tripoli, waar de laatste weken de meeste bootjes zijn gered. Vanochtend heeft de Bourbon Argos, het andere schip van Artsen zonder Grenzen dat westelijker ligt, 140 mensen gered. Verder is het rustig. Een gerucht dat er een houten boot met 500 opvarenden in nood is, is vooralsnog onbevestigd.

Ondanks de strakblauwe hemel en de kabbelende zee die ons omringt, was het weer volgens kapitein Alex toch niet ideaal voor de bootjes om te vertrekken vannacht. De komende dagen wordt de zee zelfs ruwer. Vanaf de stuurhut op de brug wijst hij naar onze positie op de radar en toont de weersvoorspelling. Tientallen blauwe symbooltjes tonen de posities waar eerder bootjes zijn gered. 'Kijk, eerst vertrokken ze vooral ten Westen van Tripoli, nu ten Oosten.'

Een vrijwilliger van het reddingsteam van SOS Mediterranee speurt met een verrekijker langs de horizon. Om ons heen is slechts blauwe zee. Alex hoopt dat ze niet toch zijn vertrokken en zijn onderschept door de Libische kustwacht. 'Wie weet wat er dan met ze gebeurt', zegt Alex. Het verhaal gaat dat migranten regelrecht naar detentiecentra gaan, waar de omstandigheden gruwelijk zouden zijn. In de laatste week zijn volgens Amnesty International 3.500 migranten onderschept door de Libische kustwacht en naar detentiecentra gebracht.

Amnesty bracht dinsdag een rapport naar buiten met verhalen van migranten in Italië die eerder in gevangenschap hebben gezeten in Libië. Daar zouden ze stelselmatig zijn geslagen en mishandeld. Ook zou de Libische kustwacht op migranten hebben geschoten. De organisatie maakt zich daarom grote zorgen over de plannen van de Europese Unie om de Libische kustwacht te trainen. 'Europa zou niet eens moeten denken aan samenwerking met Libië als de mensenrechtensituatie zo slecht is', aldus Amnesty.

Wie precies verantwoordelijk is voor de misdaden in Libië is onduidelijk, maar dat mensen worden mishandeld staat vast voor het team van Artsen zonder Grenzen aan boord van de Aquarius. 'We zien de fysieke bewijzen ervan voortdurend. Mensen hebben blauwe plekken, oude en nieuwe verwondingen of lijden aan posttraumatische stress', zegt arts Erna Rijnierse. 'Laatst had ik hier een man met benauwdheidklachten. Toen hij zijn t-shirt uittrok zat zijn rug vol met striemen van verse slagen. Maar daarvoor kwam hij niet eens.'

Kapitein Alex Moroz aan het werk.Beeld AP
Aan boord worden ook medische trainingen gegeven.Beeld AP

Dinsdag 14 juni: 'Mogelijk het laatste relaxmoment'

Op het dek klinkt Afrikaanse hiphop, de bemanning bereidt een barbecue voor. Het wordt mogelijk het laatste relaxmoment voordat de actie begint. Vanwege het rustige weer zullen migranten waarschijnlijk vannacht in Libië op bootjes stappen, de ervaring leert dat ze tussen 8 en 12 uur 's ochtends de internationale wateren bereiken. Hoewel er momenteel zo'n 15 reddingsschepen actief zijn, is de kans nog steeds groot dat er bootjes tussendoor glippen. Het gebied is zo'n 150 kilometer breed, een schip is niet snel. Maar in het weekeind zijn geen ongelukken gebeurd, 2.500 mensen werden gered.

Voor Amani, de tolk van Artsen zonder Grenzen, is het emotioneel werk. Zelf maakte hij de overtocht 14 jaar geleden als vluchteling uit Eritrea. 'Het maakt me heel erg blij dat ik dit werk kan doen, dat ik mensen kan redden en helpen. Maar het is ook zo droevig om te zien wat ze moeten meemaken.' De omstandigheden zijn er niet beter op geworden. Hij kwam met 190 mensen op een stevige houten schip. 'Nu proppen ze honderden mensen op veel kleinere gammele bootjes, zonder kompas en vaak zonder genoeg benzine.'

Het enige voordeel is dat ze nu onderweg worden gered. 'Wij eindigden ergens op een strand in Sicilië', zegt Amani. 'Maar daar werden we warm ontvangen. Het was tijdens het WK 2002', mijmert hij. 'Binnen drie dagen waren vingerafdrukken afgenomen en was je verhaal gehoord. En dan was je vrij om Europa in te gaan.'

Amani is net van de reddingsboot gestapt. De hulpverleners hebben 's middags op zee geoefend. De nieuwe vrijwilligers doen ervaring op met besturen van de boten en het aan boord trekken van een loodzware pop uit het water. Dan moeten ze leren aanleggen bij de trap van de Aquarius om mensen aan boord te helpen. Dat laatste blijkt lastiger dan gedacht. Mensen struikelen over touwen, komen in de knoop met trekkabels die drenkelingen met een brancard of stoellift aan dek moeten hijsen. 'Iedereen roept ook instructies door elkaar heen', verklaart de Britse student en ervaren strandwacht James, die gedurende zijn twee maanden zomervakantie komt helpen, de chaos.

Bij het zoveelste rondje gaat het mis. Een lijn slingert los en komt tussen de schroef. Kapitein Alex bekijkt het gestuntel met 'zijn' reddingsboten zorgelijk vanaf de reling. De andere reddingsboot moet te hulp schieten om te slepen. Dan volgen strenge instructies hoe het volgende keer beter te doen. Maar kwaad is de kapitein niet. Ook hij staat voor 100 procent achter de reddingsoperaties en er zitten ervaren reddingswerkers tussen. Bovendien: 'Beter dat het nu gebeurt dan bij een echte redding', verzucht iedereen achteraf.

Dinsdag 14 juni: 'Ik mag hopen dat ze morgenochtend niet vertrekken'

Opwinding alom: de eerste dolfijnen zijn opgedoken. Een school volgt het schip om in paartjes omhoog te springen. De zee is rustig, de zon schijnt volop. De wind komt vanaf het zuidwesten. Hét ideale weer om in Libië op een rubberbootje te stappen. De eerste bootjes zijn al op zee gespot. Maar de Aquarius heeft nog 90 zeemijl te gaan voordat het schip de reddingszone heeft bereikt voor de kuststrook tussen Tripoli en Masratah. Daar vandaan vertrekken op dit moment de meeste bootjes.

Nog negen uur varen. Onderweg zullen we pauzeren om een oefening op het water te doen. De reddingscrew is onervaren en moet de reddingsboten leren te besturen en weten hoe ze alle attributen moeten gebruiken. De waterbrancard bijvoorbeeld heeft veel gespen; 'het is een soort macramé voor gevorderden', lacht arts Erna Rijnierse.

Tijdens een demonstratie gaat ze zelf op de brancard liggen. 'Au, au... mijn nek', roept ze. Ze speelt de rol met overtuiging; de reddingsploeg doet haar heel voorzichtig een nekkraag om en bindt haar op de brancard. 'Goed gedaan', zegt ze achteraf. 'Je wil niet op je geweten hebben dat iemand de rest van zijn leven verlamd is.'

De vrijwilligers krijgen dan uitgelegd hoe ze een bootje moeten benaderen. 'Zoek de leider en onderhandel met hem', zegt de coördinator van SOS Mediterrannee. Mensen zijn in paniek, hebben dorst en willen zo snel mogelijk de boot af. De leider op de boot moet de mensen bedaren en zorgen dat ze rustig afwachten tot ze een voor een van de boot worden gehaald.

Het team van Artsen zonder Grenzen benut de ochtend om alle voorraden klaar te leggen. Van alle energierepen en maaltijden moet de papieren verpakking worden gehaald om te voorkomen dat ze straks in zee belanden. 'We willen geen ruzie met Greenpeace', grapt Rijnierse. Kapitein Alex maakt zich zorgen over het weer. Morgenochtend vroeg is het mooi maar 's middags slaat het weer om. Hoge golven van vier tot vijf meter zullen de migranten op de bootjes dan zeker fataal worden als ze nog niet zijn gered. En als het van een redding komt, kan de Aquarius waarschijnlijk niet terug naar Italië vanwege de golfslag. 'De migranten die aan dek liggen, zullen zeiknat worden. Ik mag hopen dat ze morgenochtend de kans laten liggen om te vertrekken.'

De Aquarius waarmee de hulpverleners de Middellandse Zee bevaren.Beeld afp
Arts Erna Rijnierse aan boord van de Aquarius.

Maandag 13 juni: 'Dan noemen wij die mensen gelukszoekers'

De eerste vrijwilliger van het reddingsteam is op open zee direct zeeziek geworden. 'Dat belooft wat', knipogen de medische hulpverleners van Artsen zonder Grenzen tegen elkaar. De hulpverleners aan boord van de Aquarius hangen in hun kamer of op het dek waar de inmiddels vier meterhoge golven glinsterend in de namiddagzon tegen het schip beuken. De Eerste Hulppakketten voor de verwachte drenkelingen moeten nog worden ingepakt, maar de zee is te ruw om iets te doen.

'Dit is mijn lievelingsplekje', zegt de Nederlandse arts Erna Rijnierse bij een windstil plekje naast de railing. De missie op zee is ook voor haar een bijzondere. Na tien jaar werken voor AzG in door oorlog verscheurde landen als Zuid-Soedan, Centraal Afrikaanse Republiek en Somalië of in het door ebola getroffen Sierra Leone werkt ze nu met gezonde mensen, in relatieve luxe en zonder dat de kogels om haar oren vliegen. 'Er is niets met ze aan de hand, maar als wij niet op tijd zijn gaan ze dood.'

'Ik begrijp niet waarom dit gebeurt', vervolgt Rijnierse. 'Iedereen heeft het maar over Europa en hoe migranten als een probleem worden ervaren. Maar niemand kijkt naar de situatie waar ze vandaan komen. Ik zie mensen uit Kameroen wiens hele familie is uitgemoord door Boko Haram, uit Eritrea waar mannen van hun vrijheid zijn beroofd. Ik krijg hier meisjes die geadviseerd was om aan de prikpil te gaan omdat ze onderweg toch wel worden verkracht. 'Dan raak je in elk geval niet zwanger', zeggen ze tegen elkaar.'

Alexander Moroz, de Wit-Russische kapitein van het voormalige vissersschip Aquarius, kijkt uit over zee, op zoek naar migrantenbootjes.Beeld afp

Even slikt ze. 'Het is toch niet te geloven... en dan noemen we die mensen gelukszoekers?' Rijnierse en haar medische team bestaande uit twee verplegers, een vroedvrouw en de meertalige vertaler Amadi, zelf een vluchteling uit Eritrea, verlenen de eerste acute zorg wanneer migranten aan boord worden gebracht. Sommigen zijn uitgedroogd, onderkoeld of uitgeput. Vrouwen zijn niet zelden verkracht, krijgen tetanusinjecties en zo mogelijk nog de morning after pil en medicijnen tegen hiv en andere geslachtsziekten.

Veel mensen hebben schurft - wat iets zegt over de hygiënische omstandigheden waarin ze in Libië moesten wachten op de smokkelboot - vaak in gevangenschap. Bij de vorige reddingsoperatie moest een ernstig ziek jongetje worden geëvacueerd door een helikopter, een andere vrouw beviel van een gezonde zoon die vernoemd werd naar kapitein Alex. 'De hele boot juichte. Eindelijk gebeurde er even iets positiefs', vertelt verpleger Jacob.

Christian Bahlke, de Duitse coördinator van het reddingsteam van SOS Mediterrannee, loopt gespannen rond. Morgenavond komt de Aquarius aan in de Libische territoriale wateren. 'Je weet nooit wat er gaat gebeuren. Elke redding verloopt anders. Zijn we er op tijd bij? Hebben we de goede spullen klaar? Kapseist de boot niet?'

Om 19.00 is het tijd voor verjaardagstaart. Voor de zoveelste keer, lachen de hulpverleners. Het Ghanese bemanningslid Edward wordt toegezongen in het Russisch, Engels en voor deze keer... in het Nederlands. Dan gaat hij slapen voor zijn nachtdienst

Archiefbeeld van Erna Rijnierse met de pasgeboren baby Alex.Beeld afp

Maandag 13 juni: 'Tijd voor actie'

De zee is oranjegeel; golven van vier tot vijf meter hoog, zo lezen we af op het radarscherm met de weersvoorspellingen op de Middellandse Zee in de stuurhut. 'Te hoog om te vertrekken vanaf de Libische kust', legt de Wit-Russische kapitein Alexander Moroz uit. 'Maar dat betekent dat het woensdag wel eens druk zou kunnen worden als de wind is gedraaid. Aan de kust hopen de migranten zich nu op.'

We zijn aan boord van de Aquarius, het voormalige vissersschip dat Artsen zonder Grenzen (AzG) samen met SOS Mediterranee heeft gehuurd om migranten te redden vanaf hun wankele bootjes op weg naar Italië. Normaliter laat het onafhankelijke AzG zich liever niet op de vingers kijken, maar van de tragedies op zee 'die Europa onder zijn ogen laat gebeuren' moet en zal de hele wereld getuige zijn. Dus mag de Volkskrant mee.

Vanochtend is het 77 meter lange oranje schip vertrokken vanaf de haven in Trapani op Sicilië. Het is de zevende uitvaart sinds de start van de operatie in februari. Morgenavond bereiken we de Libische wateren. Dan begint het wachten. Op een signaal van de MICC die alle reddingsacties coördineert op de Middellandse Zee. Of op een stipje aan de horizon dat zichzelf aandient.

De 15 hulpverleners aan boord zijn er maandagochtend klaar voor. 'Tijd voor actie', zegt de Britse verpleger Jacob handenwrijvend als de loopbrug wordt opgehaald. In het weekeind is iedereen nog flink doorgezakt aan wal, zondag zijn de nieuwkomers aan boord verwelkomt. Spanning en emotie wisselen elkaar af. Jacob: 'Het is spannend en bevredigend werk omdat je mensenlevens red, maar het doet heel erg veel met je.' Christina, de nieuwe Duitse vrijwilligster van SOS, moet huilen als ze zich een reddingsactie voorstelt. 'Hoe moet dit voor die mensen zijn?'

Om 11.00 is het tijd voor de veiligheidsinstructie. De scheepshoorn klinkt voor zogenaamd alarm. Gedwee trekken alle passagiers hun zwemvest aan, inclusief de ervaren hulpverleners van AzG en SOS. Het is leuk en aardig dat zij het schip huren, maar aan boord is de bemanning de baas en bovenal de kapitein. 'Doe gewoon wat wij zeggen, dan gebeuren er geen ongelukken', zegt eerste stuurman Andreas Tsigkanas. 'Als Griek ben ik natuurlijk voorstander van democratie, maar niet aan boord van een schip.' Hij kijkt bloedserieus.

De vrijwilligers van SOS hebben zondag al instructies gekregen voor de reddingsoperaties. Antoine Laurent toont het materieel; drie reddingsboten, een opblaasbaar reddingsvlot en tal van attributen om zo nodig drenkelingen uit het water te vissen - inclusief een brancard die via de knalgele kraan op het dek kan worden getakeld. In containers op het dek liggen honderden reddingsvesten. 'Denk eraan', zegt Antoine. 'Je moet tien keer voor doen hoe ze het om moeten doen, alsof je het voor een kind doet. De meesten zien voor het eerst zee en zijn doodsbang.'

En het belangrijkste: kalmeer de 'mensen' - de enige correcte benaming vanuit humaan perspectief om de illegale bootmigranten mee aan te duiden volgens AzG. Als ze opgewonden gaan staan en springen als ze een reddingschip zien, kapseist de boot. 'De mensen verdrinken dan voor je ogen.' Gelukkig heeft het team onder leiding van de Nederlandse arts Erna Rijnierse dat nog niet hoeven meemaken. 'Maar het is een schande dat we hier überhaupt nodig zijn. Dit zijn gezonde mensen die wij op zee laten doodgaan.'

Alexander Moroz, de Wit-Russische kapitein van het voormalige vissersschip Aquarius.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden