Zappen doe je zo

Deze week verschijnt Zappen doe je zo, waarin voormalig tv-recensent Paul Brill van de Volkskrant het televisielandschap in kaart brengt....

SBS

Fons van Westerloo en Bart in 't Hout waren allebei gepokt en gemazeld in het televisievak toen ze in 1995 vertrokken bij RTL om een nieuwe zender op te richten: SBS 6.

Ze begonnen zeer eenvoudig. In een kantoortje zonder enige opsmuk, met weinig geld en zonder veel hulp. Maar twee dingen hadden ze wel. Namelijk de ruggesteun van een groot internationaal concern (het Scandinavische SBS). Plus een behoorlijk omlijnd idee van wat ze wilden. Of in elk geval een heldere notie voor wie hun zender bestemd was. Ruwweg gezegd: voor de gewone man (inderdaad met name een man), die het dagelijks bestaan al zwaar genoeg vindt, die 's avonds niet wil worden lastiggevallen met grote wereldproblemen ook niet een beetje tussendoor en wiens smaak nog een graadje simpeler is dan die van de modale TROS-of RTL-kijker.

SBS 6 bleek een ruim gat in de markt te hebben gevonden. Met programma's als All you need is love; Breekijzer; De week van Willibrord en Peter R. de Vries, misdaadverslaggever wist de zender een vast publiek aan zich te binden. Voorts werd het onverwacht populaire darts, waarmee Raymond van Barneveld triomfen vierde in Engeland, gretig ingelijfd. En met Hart van Nederland tilde SBS een nieuwsrubriek van de grond die consequent de voorrang geeft aan het kleine nieuws in de directe leefomgeving. De rubriek oogstte aanvankelijk nogal wat hoon, die echter verstomde naarmate het kijkcijfer steeg; er kijken momenteel rond de miljoen mensen naar.

Het volkse karakter van SBS 6 leek in 2002 een scherp randje te krijgen door de lancering van Stem van Nederland, waarmee de zender duidelijk probeerde in te haken op het wijdverbreide onbehagen dat Pim Fortuyn in zijn stormachtige campagne had blootgelegd. Maar de rubriek, geprogrammeerd in de vooravond, sloeg niet aan: te veel bozige mannen van middelbare leeftijd. Stem van Nederland werd vervolgens omgevormd tot een (vrouw)vriendelijker en luchtiger nieuwsrubriek. Stemmetje van Nederland. Hielp ook niet echt. Inmiddels is er een dagelijks programma voor in de plaats gekomen dat het best kan worden omschreven als een sensationele nieuwstjesrubriek.

Voor opportunisme heeft SBS zich nooit geschaamd. In de begintijd werd ranzig spektakel niet geschuwd zolang het maar kijkers opleverde. Slecht scorende programma's werden (en worden) zonder pardon van het scherm gehaald daarvan weet Jan Lenferink mee te praten: zijn laatste talkshow hield het welgeteld twee weken vol. Ook kopieerde de zender schaamteloos de succesnummers van andere zenders. Toen Big Brother een enorme hit bleek bij RTL, kwam SBS 6 met De bus en Big Diet.

In 1998 startte SBS een tweede zender: Net 5, twee jaar later gevolgd door V8, waar in 2003 het ontredderde Veronica werd ondergebracht. De programmering van Net 5 is gericht op een hoger opgeleid publiek. De zender grossiertin speelfilms, die vaak een behoorlijke aantrekkingskracht blijken uit te oefenen op kijkers die kunnen worden gerekend tot de client van de publieke omroep. Verder onderscheidt Net 5 zich met de dinsdagavond (ladies night) en met de enige langlopende en niet in een politiebureau of ziekenhuis gesitueerde dramaserie: De meiden van De Wit.

Het afgelopen seizoen moest SBS 6 een paar zeperds incasseren. Drie programma's waarvan veel was verwacht, flopten: Sterrenbeurs, Lucky Letters en de Sponsor Loterij Trap. Alledrie geproduceerd door Endemol.

Een pleister op de wonde was dat het bedrijfsresultaat gunstig afstak bij dat van RTL. En om te zorgen dat het zo zou blijven, werd een soort winterstop ingelast: twee maanden lang werden er buiten de lopende programma's geen nieuwe producties opgestart. Want ook op dit punt volgt de zender een welbekende volkse wijsheid: je moet de tering naar de nering zetten.

Sesamstraat

Ze wordt wel de beroemdste straat ter wereld genoemd, en dat lijkt niet overdreven:

Susam Sokagi in Turkije, Rechov Sumsum in Israel, Takalani Sesame in Zuid-Afrika en Sesamstraat in Nederland. Allemaal gemodelleerd naar het Amerikaanse Sesame Street, dat in 1969 werd opgezet door de Children's Television Workshop. Zes jaar later verwierf de toenmalige NTS de Nederlandse rechten en begon in samenwerking met de BRT de productie van een Nederlandstalige versie.

Hoewel de basisstructuur van de Nederlandse versie dezelfde is als de Amerikaanse (en er ook CTW-filmpjes worden gebruikt), is er toch een aanmerkelijk verschil, vooral vanwege de programmering. In de VS duurt een aflevering van Sesame Street in principe een uur en wordt 's ochtends uitgezonden.

Sesamstraat moet het doen met een kwartier en fungeert voor de voornaamste doelgroep als 'dagsluiting' (hoewel er sinds de komst van Z@ppelin ook een ochtend-uitzending is, die evenwel veel minder wordt bekeken).

Nederlandse producties voor de jeugd hebben zich doorgaans meer gericht op een iets oudere leeftijdscategorie, en het moet gezegd: met dit genre heeft Hilversum veel eer ingelegd. Er zijn weinig landen in Europa die op dit vlak kunnen bogen op zo'n rijke traditie. Die begint met Floris (van regisseur Paul Verhoeven) en omvat gelauwerde series als Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, meneer? en Q en Q. Het absolute hoogtepunt was de Stratemakeropzeeshow, de variety show van de VARA die van 1972 tot '74 heeft gelopen. Dit programma steunde op een begaafde groep schrijvers en acteurs: Willem Wilmink, Hans Dorrestijn, Karel Eykman, Ries Moonen, Aart Staartjes, Joost Prinsen en Wieteke van Dort. Zij zouden nog veelvuldig van zich laten horen op de buis.

In de jaren tachtig kreeg jong Nederland er een stevig programmablok bij, eerst met het in 1981 gestarte Jeugdjournaal en vervolgens met het Klokhuis. De komst van de commerci televisie luidde ook voor de jeugdprogramma's een nieuw tijdperk in: de cartoon werd het hoofdbestanddeel. Voorts lanceerde RTL een programma voor de wat oudere jeugd dat grote populariteit verwierf: Telekids, met Carlo Boszhard en Irene Moors. Sommigen menen dat dit duo daarmee veel te vroeg is gestopt (dan wel dezelfde stijl in hun volgende programma's heeft voortgezet).

Het antwoord van de publieke omroep volgde na de eeuwwisseling met het geegreerde kindernet Z@ppelin, dat 's ochtends en een deel van de middag op Nederland 3 uitzendt. Verantwoorde programma's als tegenwicht voor het cartoongeweld van Fox Kids en Yorkiddin' (RTL heeft de kinderprogramma's geheel afgeschaft). Is het tegenwicht afdoende? Het is met cartoons net als met junk food. Drie keer weet je het gehengel van het kleine grut om een Big Mac te weerstaan, maar de vierde keer zwicht je. En dan vind je het zelf stiekem ook nog lekker.

Smeets, Mart

Is zo vergroeid met Studio Sport, dat velen denken dat hij nog steeds elke zondag NAC-FC Groningen en Roda JC-AZ inleidt. Maar dat doet hij nog slechts bij uitzondering. Smeets is er voor de grote evenementen (schaatskampioenschappen, Tour de France) en voor de speciale producties. Op gezette tijden klinkt de roep dat hij of in elk geval zijn ego toch eindelijk eens een stap opzij moet zetten, maar de man die hem qua passie en vakmanschap naar de kroon steekt, is nog steeds niet gevonden. Of wordt het een vrouw (Dione de Graaff)?

Spijkerman, Jack

Zelf is hij niet de grootste humorist die er rondloopt, maar hij bezit flair en heeft een uitstekend oog voor komisch talent, zoals dat van Paul Groot c.s. Het duurde even voordat Kopspijkers goed in zijn vel zat, maar toen was het ook raak: in 2003 keken gemiddeld meer dan twee miljoen mensen naar het programma, dat een zegen is voor het marktaandeel van Nederland 3. Geheim van het succes: een minutieuze voorbereiding en een stevige warming-up van het publiek (door Jack Spijkerman zelf).

Stimuleringsfonds

Voluit: het Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Omroepproducties. Het fonds, dat wordt geacht producties van 'hoogwaardig artistiek gehalte' te bevorderen, is in het leven geroepen door minister Elco Brinkman via de Mediawet die in 1988 van kracht werd. Dat was destijds een kleine doorbraak omdat werd gebroken met het evenredigheidsbeginsel en in zekere zin dus met de autonomie van de omroepen. Het fonds wordt bekostigd uit de algemene omroepmiddelen en heeft een jaarbudget van ongeveer 16 miljoen euro. Vele tientallen deskundigen van binnen en van buiten de omroepwereld worden ingeschakeld om te bepalen of de producties waarvoor subsidie wordt aangevraagd, inderdaad van 'hoogwaardig artistiek gehalte' zijn. Sinds enkele jaren is er een apart budget voor 'maatschappelijke documentaires', die dus niet zo artistiek hoeven te zijn.

Studio Sport

Net zoals bij het nieuws duurde het even voordat de omroepen tot het inzicht kwamen dat de sportverslaggeving een mate van continuit vereiste die zij afzonderlijk niet konden opbrengen. Met name de AVRO voelde aanvankelijk weinig voor samenwerking op dit gebied. (De NCRV was een geval apart vanwege principi bezwaren tegen sport op zondag.) Maar uiteindelijk gaf ook de AVRO zijn verzet op, zodat op zondag 5 april 1959 de eerste uitzending van Sport in Beeld kon plaatsvinden. Presentatie: Jan Cottaar, de gerenommeerde radio-sportverslaggever van de KRO. De technische middelen, zowal qua opname als qua montage, waren in de eerste jaren zeer beperkt, maar dat mocht de kijkerspret niet drukken. De zondagse sportrubriek werd al snel een van de best bekeken programma's van de Nederlandse televisie. En geleidelijk werd de rubriek professioneler. In 1966 kreeg ze een zelfstandige staf onder leiding van Bob Spaak. De naam werd veranderd in NTS-Sport en enkele jaren later in Studio Sport.

Medio jaren tachtig werkten er ongeveer vijftig mensen bij Studio Sport, afgezien van de (vele) freelancers. Maar de journalistieke inbreng was nog steeds tamelijk gering. Studio Sport was een echte regisseursrubriek. Bij grote sportevenementen, zoals schaatskampioenschappen, bepaalde de regisseur hoe de uitzending zou verlopen. Een verslaggever mocht 'er nog wat bijneuzelen', zoals schertsend werd gezegd. De ongekroonde koning was Martijn Lindenberg, een ook buiten Nederland zeer gerespecteerd regisseur. Het kostte achtereenvolgende hoofdredacteuren de nodige moeite om journalistieke criteria zwaarder te laten wegen en bijvoorbeeld redacteuren vrij te maken voor eigen nieuwsgaring.

Van een rubriek die twee, hooguit drie keer per week in actie kwam, werd Studio Sport een ware productiefabriek, waar inmiddels een kleine tweehonderd mensen werken. Een staat in de staat, waar enorme sommen geld omgaan en die tegenwoordig meer nieuws brengt dan Cottaar en Spaak ooit voor mogelijk hadden gehouden. De hele dag door zijn er sportjournaals. Heeft de linksback van RKC een enkelblessure? Studio Sport spreekt met de bezorgde coach.

De laatste tijd klinkt steeds meer kritiek op de dominante plaats van sport in de programmering van de publieke omroep. Moet die publieke omroep wel zo veel tijd en geld besteden aan een sector die sterk is vercommercialiseerd en die trouwens bij de commerci zenders ook al veelvuldig aan bod komt? De extra advertentieinkomsten wegen nauwelijks op tegen de kosten van de peperdure voetbalrechten.

Vanuit Hilversum wordt daar tegenover gesteld dat sport nu eenmaal grote belangstelling geniet. En de wet draagt de publieke omroep op een breed scala van kijkers te bedienen. Zonder een stevig sport-aanbod moet de publieke omroep vrezen voor marginalisering, waarvan ook andere programma's de weerslag zullen ondervinden. Bovendien is de verslaggeving bij Studio Sport nog altijd het meest in professionele handen en dus minder doordesemd van het hosanna-sentiment dat bijvoorbeeld bij SBS zo zeer opgeld doet.

Dat zijn geen onzin-argumenten. Maar het is toch moeilijk voorstelbaar dat een afgeslankte publieke omroep op langere termijn een sportpakket houdt dat de vaderlandse voetbalcompetitie de Champions League de WK en EK voetbal de schaatskampioenschappen de Tour de France de Davis Cup omvat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden