Zangeres met triomf van een stem

De Peruaanse zangeres Yma Sumac, die 1 november overleed, werd bij haar debuut gepresenteerd als Dochter van de Zonnegod. Die mythe bleef aan haar kleven en werkte tegen haar.Door Erik van den Berg..

Zoila Augusta Emperatriz Chavarri Del Castillo had een stem om een monument voor op te richten, en wat blijft het eeuwig zonde dat ze er zo weinig gedenkwaardige muziek mee heeft gemaakt. ‘Spijtig’ en ‘jammer’ zijn woorden die je vaker te binnen schieten bij het doornemen van haar biografie. Die begint met het hoopvolle verhaal van een natuurtalent uit een bergdorp in de Andes, die de artiestenaam Yma Sumac aanneemt, trouwt met een ondernemende gitarist/componist, en vertrekt naar de Verenigde Staten, waar ze een carrière hoopt op te bouwen met Peruaanse zang en dans.

Sumacs ongewone stembereik trekt de aandacht van muziekagenten, die wel brood zien in de combinatie van een ravissant uiterlijk, een onalledaags repertoire en imposante vocalen. Ze krijgt een contract bij Capitol Records in Hollywood en wordt gekoppeld aan de slagvaardige arrangeur Les Baxter, die al vroeg weet hoe je ‘exotica’ aan een breed publiek verkoopt.

Als Sumac in 1950 haar eerste plaat voor Capitol maakt, het in violen gedrenkte Voice of the Xtabay, is er een fantastisch pr-verhaal uitgedokterd. De zangeres wordt voorgesteld als een ‘dochter van de Zonnegod’, die haar spectaculaire stem te danken heeft aan de inwijding in oude Inca-mysteries. De mythe van de zingende priesteres slaat aan en levert Sumac mede dankzij haar acteertalent en extravagante uitdossing een sterrenstatus op in de Amerikaanse muziekindustrie. Ze wordt eregast in talkshows, figureert in Hollywood-films (Secret of the Incas, met Charlton Heston) en maakt nog een reeks andere Capitol-platen die haar rol als verleidelijke Andes-koningin verder exploiteren.

Inca Taqui en Legend of the Sun Virgin volgen de formule van haar debuut: ‘suggestieve’ junglearrangementen in de betere B-filmtraditie, die haar zang in een illustratieve rol drukken. Toch leveren de Capitol-jaren een meesterwerk op: het ook opnametechnisch subliem klinkende Mambo uit 1954. Stafarrangeur Billy May, die zijn sporen verdiende bij Frank Sinatra, geeft Sumac wat haar toekomt: geen drakerige strijkers, maar een daverend latinorkest, dat de zweep legt over haar zang. In woordloze improvisaties kan de zangeres haar meesterschap uitleven. Ze wedijvert met de koper- en rietsecties in vocale tuimelpartijen en neerwaartse glissandi, vol gein en spektakel.

Met Legend of the Jivaro uit 1957 keert Sumac weer terug naar de Hollywood-kitsch, ditmaal overgoten met een sausje van zwarte magie. Als de formule in de jaren zestig muzikaal uitgemolken is, Sumacs huwelijk stukloopt en ze in een artistieke en persoonlijke depressie belandt, blijft de mythe van de ‘Zuivere Dochter van de Zon’ hinderlijk aan haar kleven. Ondanks pogingen tot een comeback slaagt ze er niet in nieuwe wegen voor zichzelf te openen. Ooggetuigen melden dat ze in de jaren zeventig een dierenwinkeltje runt onder Rockefeller Plaza in New York. Tussen vogelkooitjes in de etalage hangen haar oude platenhoezen. In 1992, in een zeldzaam interview met Rudie Kagie voor Vrij Nederland, praat de schuw geworden diva in de derde persoon over vroeger: ‘Yma Sumac kon het woord showbusiness niet meer horen.’

En toch, allemachtig, wat een triomf is die stem. Sumac combineert de cleane techniek van een coloratuursopraan met de power van een blues-shouter, en glijdt in één adem van ijselijke flageoletten naar een grofstoffelijke bariton – een over vier octaven reikend kunststukje dat ze er speels, uitgelaten en zonder moeite lijkt uit te gooien.

Critici kunnen hun oren niet geloven, en schrijven Sumacs prestaties toe aan ‘een ongewoon breed’, dan wel ‘in kanalen opgedeeld strottenhoofd’, terwijl ook wordt gewezen op haar ‘merkwaardig brede borstkas’, naar Inca-recept ontwikkeld in de ijle hoogten van de Andes.

De verhalen werken ook tegen haar. De New Yorkse roddeljournalist Walter Winchell verspreidt een vals gerucht dat haar lang zal achtervolgen: Sumac zou in werkelijkheid Amy Camus heten, een doodgewone huisvrouw uit Brooklyn. Als ‘het zangwonder uit Peru’ in april 1954 naar Europa komt, geeft de pers zich ook niet meteen gewonnen. ‘Wij kenden dit wonder alleen nog maar via de grammofoonplaat en omdat een wonder nu eenmaal niet onder de dagelijkse belevenissen valt, was een gang naar het Concertgebouw dus wel verantwoord te noemen’, schrijft muziekcriticus Piet Pijnenborg zuinigjes in de Volkskrant. ‘Inderdaad hebben wij Yma Sumac gezien, gehuld in een droom van een jurk en vergezeld van enige Peruviaanse muzikanten en danseressen. Wat er te horen viel was echter een wonder van uitgekiende microfoontechniek. Dat er in het zingen van Yma Sumac iets wonderlijks te beluisteren was, kan bijgevolg niet met zekerheid worden vastgesteld.’

Pijnenborg memoreert nog wel Sumacs ‘uiterst ontwikkelde zin voor verrassende effecten’, maar concludeert veiligheidshalve dat haar succes berust op ‘ geraffineerde electro-techniek’.

De twijfel over haar stem zal later wel afnemen (sommigen houden vol drie zangeressen op haar platen te horen), maar de scepsis rond Sumac verdwijnt nooit helemaal. Al was het maar door haar ettelijke aangekondigde en weer afgeblazen comeback-tournees, en de akelige pogingen zichzelf te verjongen met rock (Miracles, 1971, heruitgegeven als Yma Rocks) en remixes (Mambo Confusion, 1991).

De verhoopte wederopstanding krijgt eind jaren tachtig nog min of meer gestalte in de disco-scene, waar ze als internationale gay icon een verlate cultstatus verwerft. In het kielzog daarvan duikt ze in 1990 als bezienswaardigheid op in een tv-show van Hans van Willigenburg, waarin ze weigert te zingen. Een wezenlijker triomf beleeft Sumac in 2006, als ze een verlate pelgrimage maakt naar haar geboorteland en te Lima in een presidentiële ceremonie wordt onderscheiden met de nationale Orden del Sol.

Op 1 november 2008 overlijdt Yma Sumac op 86-jarige leeftijd in een verpleeghuis bij Los Angeles. Het afscheid voltrekt zich in een ‘very, very private funeral’, volgens haar website. Yma Sumacs muziek is intussen opnieuw en vogue, dankzij een internationale reclamecampagne voor het Magnum-ijs Ecuador Dark. Of de bijbehorende choreografie van zwijmelende Inca-maagden haar gelukkig had gemaakt, valt te betwijfelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden