NIEUWS João Gilberto overleden

Zanger en gitarist João Gilberto (88), grondlegger bossanova, overleden

De ‘vader van de moderne Braziliaanse muziek’ is dood. João Gilberto overleed zaterdag op 88-jarige leeftijd in Rio de Janeiro. Gilberto was een van de grondleggers van bossanova, een teder wiegende muziekstijl die voortkwam uit de Braziliaanse samba. Hij stierf in eenzame afzondering en met grote schulden. De doodsoorzaak is niet bekend gemaakt.

Joao Gilberto (rechts) backstage bij het Newport Jazz Festival in Carnegie Hall in New York (1978). Beeld AP

Gilberto zette Brazilië internationaal op de kaart, en inspireerde tal van muzikanten in binnen en buitenland. ‘João is de grootste artiest van Brazilië’, aldus de Braziliaanse muzikale grootheid Caetano Veloso in een reactie op het nieuws. ‘Voor mijn persoonlijke geschiedenis is hij de grootste artiest ter wereld. Hij was meer dan een inspiratie, hij was een onthulling.’ Gal Costa uitte zich in soortgelijke termen: ‘João heeft me alles geleerd, vanwege hem werd ik zangeres.’

Gilberto is geboren in Juazeiro, in het noordoosten van het land. Op zijn vijftiende stopte hij met school om zich geheel aan de muziek te kunnen wijden. Hij verhuisde naar Rio, waar hij na een aantal mislukte projecten componist Antônio Carlos Jobim ontmoette. Het waren de late jaren vijftig, Brazilië stond bol van optimisme, moderniseringsdrang, stedelijke vernieuwing en grenzeloze toekomstdromen.

Bossanova was het muzikale antwoord op die tijdsgeest. De stijl ontstond in kleine kroegjes aan de stranden van Rio de Janeiro. De jonge en hippe badgasten hadden een voorliefde voor Amerikaanse cool jazz. Vooral de melodie en harmonische structuren van bijvoorbeeld gitarist Barney Kessell stonden model voor het geluid. In 1958 namen Gilberto en Jobim het nummer Chega de Saudade op, en markeren daarmee de geboorte van bossanova.

Met zijn rechterhand beroerde Gilberto alle snaren van zijn gitaar alsof het een percussie-instrument betrof. Typerend was ook zijn zachtmoedige warme manier van zingen, zonder vibrato. Die wonderlijke combinatie trok weer de aandacht van Amerikaanse muziekliefhebbers. Gilberto werd in 1962 met andere bossanova-muzikanten uitgenodigd om in de Carnegie Hall te komen spelen, wat de internationale introductie van bossanova muziek zou worden.

Getz/Gilberto 

De definitieve doorbraak kwam met het album dat Gilberto en Jobim (die de meeste composities schreef en piano speelde) maakten met tenorsaxofonist Stan Getz. Die plaat, het klassiek geworden Getz/Gilberto uit 1964 kwam tot stand door bemiddeling van producer Creed Taylor die Gilberto aan Getz wist te koppelen. Getz/Gilberto werd een enorm succes, vooral dankzij de hit The Girl From Ipanema, gezongen door Gilberto’s toenmalige echtgenote Astrud.

Getz en Gilberto voelden elkaar in 1976 perfect aan
Stan Getz’ tenorsax paste nergens beter bij dan bij João Gilberto’s stemfluweel. Voor het eerst uitgegeven opnamen uit 1976 onderstrepen dat. De rustige, open liedjes van Gilberto en Jobim hadden al iets betoverends, maar elke keer als Getz er met die prachtige, volle saxofoonnoten tussenkwam, werd de sensatie compleet.

In tegenstelling tot andere Braziliaanse grootheden als Chico Buarque en Caetano Veloso, hield Gilberto zich tijdens de militaire dictatuur (1964-1984) op de vlakte. Hij woonde een groot deel van die periode in het buitenland, en hield zich het liefst ver van de media. Optreden deed hij ook weinig, hij liet zich überhaupt nauwelijks in het openbaar zien.

Want Gilberto was ontzettend mensenschuw. Treffend is het inleidende praatje dat Stan Getz hield op het album Getz/Gilberto ’76 dat in 2016 verscheen. Hij prees het intieme geluid van Gilberto maar stelde tegelijkertijd vast dat het een van de grote mysteries van zijn tijd was dat een getalenteerd performer als Gilberto zo moeizaam toenadering tot zijn publiek zocht. Gilberto kon zich ook ontzettend opwinden over slecht geluid in een zaal, of als het publiek te rumoerig was.

De tedere, maar uiterst swingende bossanova van Gilberto werd veel geïmiteerd, maar nooit zo fraai en diep neergezet als door de meester zelf. Hij bracht niet zo heel veel platen uit, een stuk of tien. Zijn laatste album stamt uit 2000 en in Brazilië kwam Gilberto daarna eigenlijk alleen nog in het nieuws vanwege familieruzie’s (hij kreeg drie kinderen bij drie vrouwen) en financiële problemen. Gilberto trok zich steeds verder terug in zijn kluizenaarsbestaan, en deed zelfs voor vrienden en familie de deur soms niet open.

Schulden

Zakelijk was hij een ramp. Gilberto had een schuld van ruim 2 miljoen euro en moest in 2018 vanwege een huurachterstand zijn woning verlaten. In 1997 begon hij een zaak tegen EMI, later overgenomen door Universal Music, vanwege nooit betaalde royalty’s. In maart won hij de zaak, en kreeg zo’n 40 miljoen euro in het vooruitzicht gesteld. Maar Gilberto stierf voordat hij het geld had ontvangen.

Brazilië huilt eensgezind om de dood van Gilberto. Het verdriet over zijn overlijden bindt voor even een samenleving die nu al jaren kraakt onder een giftige verdeeldheid. Brazilië rouwt om een icoon, een man die met zijn betoverende muziek de deuren naar de wereld opende. Het overlijden van Gilberto brengt saudade, een melancholisch verlangen, naar de tijd dat optimisme niet onder haat was bedolven. Of, zoals Gal Costa zei: ‘João Gilberto vulde Brazilië met fijngevoeligheid.’

João Gilberto tijdens een concert in Sao Paolo, Brazilië, in 2008. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden