Analyse

Zambia wacht spannendste verkiezingen sinds onafhankelijkheid door de schuldencrisis

President Edgar Lungu wordt vandaag mogelijk weggestemd vanwege zijn financiële wanbeleid dat Zambia in een recessie heeft gestort. Weet zijn uitdager, de 59-jarige zakenman Hakainde Hichilema, de schuldenberg op te ruimen?

Kinderen dansen op tafel wanneer de campagne van verkiezingskandidaat Hakainde Hichilema een markt in de hoofdstad Lusaka aandoet. Beeld Marco Longari / AFP
Kinderen dansen op tafel wanneer de campagne van verkiezingskandidaat Hakainde Hichilema een markt in de hoofdstad Lusaka aandoet.Beeld Marco Longari / AFP

De uitzichtloze schuldenberg waar Zambia op zit, met 120 procent van het bbp een van de hoogste van Afrika, gaat de huidige president Lungu donderdag mogelijk de kop kosten bij de verkiezingen. Veel Zambianen hebben schoon genoeg van het financiële wanbeleid en de economische malaise in het land die door corona nog eens is verergerd.

Zambia, een van de meest stabiele democratieën in Afrika, zag vorig jaar zijn economie voor het eerst in 22 jaar krimpen als gevolg van de coronapandemie. Het land kon de verplichte renteaflossingen aan private schuldeisers niet langer betalen. Zambia heeft ruim 10 miljard euro aan buitenlandse schulden uitstaan, vooral aan China maar ook bestaande uit eurobonds en andere private leningen. Naar schatting 30 tot 40 procent van ’s lands uitgaven gaat op aan rentebetalingen, waardoor er nauwelijks geld overblijft voor noodzakelijke investeringen in de publieke sector, zoals de gezondheidszorg. Onderhandelingen met het Internationaal Monetair Fonds (IMF) over herstructurering van de schuldenberg zijn opgeschort tot na de verkiezingen.

De G20 – de groep van 19 industrielanden en de Europese Unie – beloofde vorig jaar schuldverlichting aan de 77 armste landen, waaronder Zambia, zodat die de economische gevolgen van de pandemie te boven konden komen. ‘Een mooi gebaar, maar in de praktijk is er geen internationaal mechanisme dat dit bij crediteurs kan afdwingen’, zegt Geske Dijkstra, hoogleraar governance and global development aan de Erasmus Universiteit. ‘Zambia heeft vooral schulden aan private partijen, daar heeft het IMF niets over te zeggen.’

Schimmige speler

Over het kwijtschelden van schulden of verlenen van uitstel van betaling door private partijen of obligatiehouders sinds corona is nauwelijks iets bekend, zegt Dijkstra. Zambia zou vorig jaar betalingsuitstel hebben aangevraagd, maar dit werd afgewezen door een groep instellingen die samen 40 procent van de Zambiaanse eurobonds in beheer hebben. Naar de rol van China, waar Zambia eenderde van zijn schulden heeft uitstaan, is het gissen. ‘China is een schimmige speler op de schuldenmarkt, maar het heeft zich als lid van de G20 ook gecommitteerd aan deze belofte’, zegt Dijkstra. ‘Vaak zie je dat China infrastructuur of grondstoffen inneemt wanneer landen in betalingsproblemen komen.’

. Beeld .
.Beeld .

Lungu’s belangrijkste tegenstander, Hakainde Hichilema, een 59-jarige zakenman die al vijf keer eerder kandidaat was bij de presidentsverkiezingen, belooft een eind te maken aan het ‘intransparante’ financiële beleid van Lungu, de schulden te saneren met hulp van het IMF en buitenlandse investeringen aan te trekken. Zelf schat hij zijn overwinningskans ditmaal hoog in. ‘Zambia staat voor het belangrijkste moment in zijn moderne geschiedenis. De behoefte aan verandering is nog nooit zo groot geweest’, zei hij tegen persbureau Bloomberg.

Door de astronomische inflatie (22 procent), de hoge werkloosheid en de gebrekkige gezondheidszorg – die nu door corona tot uiting komt – verwachten veel analisten dat Hichilema inderdaad grote kans maakt. ‘Het zou me verbazen als Lungu wint. En als dat gebeurt, komt dat waarschijnlijk door voter suppression’, zegt Patience Mususa, Zambiaans milieuonderzoeker en mijnbouwexpert aan het Nordic Africa Institute vanuit Kopenhagen aan de telefoon.

In de aanloop naar de verkiezingen heeft de 64-jarige president Lungu de teugels stevig in handen genomen. Politieke tegenstanders zijn opgepakt, kritische media verboden, en vorige week stuurde hij het leger de straat op na de moord door de oppositie op twee regeringsaanhangers, naar eigen zeggen om de kalmte te bewaren, maar volgens critici om kiezers te intimideren. Onder het mom van coronamaatregelen werden verkiezingscampagnes van politieke partijen verboden, behalve die van zijn eigen Patriotic Front.

‘Afrikaanse tijger’

Begin deze eeuw gold Zambia met groeicijfers van 7 procent per jaar nog als een van de meestbelovende ‘Afrikaanse tijgers’, met dank aan de koperindustrie waar het land 70 procent van zijn inkomsten uit haalt. De vaart ging eruit toen in 2011 het Patriotic Front aan de macht kwam. De partij koestert een diep wantrouwen tegen mondiale financiële instituten zoals het IMF en de Wereldbank, omdat die het land in de neoliberale jaren negentig hadden opgezadeld met torenhoge schulden, gedwongen bezuinigingen op de publieke sector en privatiseringen die een gigantische ontslaggolf in de mijnsector teweegbrachten.

Liever deed de partij zaken met China, dat in de jaren zeventig al de belangrijke Tazara-spoorlijn had aangelegd naar de haven van Dar es Salaam in Tanzania, cruciaal voor de uitvoer van kopererts en een geslaagde poging niet afhankelijk te zijn van de havens van het toenmalige apartheidsregime in Zuid-Afrika. Lungu, die in 2015 aan de macht kwam na de dood van zijn voorganger Michael Sata, ging nog meer lenen om te investeren in infrastructuur, scholen en klinieken. Hoewel de schulden de pan uit rezen en het gewenste economische vliegwieleffect uitbleef, bleef hij maar leningen afsluiten om Zambia te laten uitgroeien tot ‘grondstoffenhub’ in zuidelijk Afrika.

Het IMF waarschuwde in 2012 al dat de Zambiaanse schuldenlast gevaarlijk hoog werd, maar had daar op dat moment niets meer over te zeggen, omdat het laatste financiële hulpprogramma was afgesloten.

Aan de presidentsverkiezingen doen zestien kandidaten mee, van wie de enige echte kanshebbers Lungu en Hichilema zijn. Om te winnen, moet een van hen meer dan 50 procent van de stemmen behalen, anders volgt een tweede ronde. Gevreesd wordt voor politieke onrust, omdat in alle gevallen de uitslag waarschijnlijk door de tegenpartij zal worden betwist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden