Zalmnorm staat sterker onder druk dan ooit

Zalm zelf gebruikt de term liever niet. Toch ligt het begrip Zalmnorm op ieders lip. Althans in Den Haag. De wijze van begroten lijkt sterker dan voorheen omstreden te worden nu in 2002 meevallers gaan tegenvallen....

Augustus 1994. In de Trêveszaal op het Binnenhof komt voor het eerst het kabinet-Kok bijeen. Op tafel liggen kranten met jubelkoppen in chocoladeletters. Het onmogelijke is gelukt. Na 111 dagen formeren beleeft Nederland een politiek novum: liberalen en socialisten - voorheen aartsrivalen - zitten in één kabinet.

Een glunderende premier legt zijn nieuwe collega's in grote lijnen uit welke afspraken zijn gemaakt. Hij neemt er uitvoerig de tijd voor.

Dan krijgt minister Zalm, de verrassende VVD-keuze voor Financiën, het woord. Hij zet voor de verbaasde aanwezigen uiteen dat begrotingsoverschrijdingen voortaan strikt taboe zijn. Wie meer geld nodig denkt te hebben, moet dat zelf op de eigen begroting vinden.

Zalm wil voor eens en voor altijd orde in de overheidsfinanciën. Daartoe worden uitgaven en inkomsten streng van elkaar gescheiden. 'De meeste collega's begrepen er niets van', herinnert zich een ingewijde. 'Ze knikten beduusd van ja.' De Zalmnorm was geboren.

Zeven jaar later beheerst de begrotingssystematiek van de succesvolle bewindsman nog steeds het politieke debat. De Zalmnorm is inmiddels minutieus opgenomen in het regeerakkoord van Paars II.

Maar hij staat zwaar onder druk. Sneuvelt ie of sneuvelt ie niet?

De afgelopen jaren wist Zalm op het laatste moment steeds genoeg geld te voorschijn te toveren om PvdA en D66 tevreden te houden. Maar zoals het er nu naar uitziet, blijft in het verkiezingsjaar 2002 slechts een half miljard gulden over voor extraatjes.

Veel te weinig, vinden PvdA en D66. Vooral omdat volgens CPB-cijfers de VVD-bewindsman aan extra inkomsten uit belastingen, premies en gas een recordmeevaller van 32 miljard gulden overhoudt.

Moet dat allemaal naar de vermindering van de staatsschuld en belastingverlaging, zoals Zalms norm voorschrijft? PvdA en D66 maken liever voor één keertje een uitzondering. Bij de VVD staat dat gelijk aan een kabinetscrisis.

VVD-leider Dijkstal noemde afgelopen weken de veelbesproken regel 'de Kok-Bolkesteinnorm'. Hij wil onderstrepen dat de PvdA zich zelf aan deze norm gebonden heeft. Voor Dijkstal ligt het gedisciplineerde begrotingsbeleid ten grondslag aan de voorspoed in Nederland.

Premier Kok zal zich waarschijnlijk ook heel goed bedenken voor hij van de Zalmnorm afstapt. De eerste ideeën werden geboren in de roerige dagen toen hij zelf als minister van Financiën tegenslag op tegenslag moest incasseren en op het nippertje de WAO-crisis overleefde.

Het CDA/PvdA-kabinet Lubbers III ging in 1989 nog voortvarend van start met een investeringsplan van dertig miljard gulden. Maar het werd al snel inleveren in plaats van verdelen. Economisch zwaar weer dwong de veelgeplaagde coalitie bij tussenbalans achttien miljard gulden te snoeien.

Opeens had Den Haag schoon genoeg van dat eeuwige bezuinigen. Met schrik en beven wachtte men steeds de CPB-cijfers af. Bij elke tegenvaller, moest het kabinet in langdurige ruziesessies het snoeimes hanteren.

Het roer moest om. Op verschillende Haagse locaties gingen commissies aan de slag. Bij Financiën was dat de studiegroep begrotingsruimte.

In het SER-gebouw de Sociaal Economische Raad. In beide clubs had Zalm destijds als directeur van het Centraal Planbureau qualitate qua zitting. In het CDA beval een commissie onder oud-premier Zijlstra aan overheidsuitgaven te bevriezen en belasting te verlagen.

De denktanks kwamen op het idee om voortaan de economische groei behoedzaam te ramen. 'Doe 2 procent in plaats van 3 procent.' Zo maak je de kans op meevallers groter en op tegenvallers kleiner. Het verdrag van Maastricht schreef voor dat het financieringstekort stevig omlaag moest.

De aanbevelingen werden overgenomen door formateur Kok en de partijleiders Bolkestein en Van Mierlo (D66). Zalm wilde echter meer en nam bij zijn aantreden op het ministerie onmiddellijk de ambtelijke top apart. Heel snel werden de strengere regels in elkaar getimmerd, waarmee hij het kersverse kabinet overviel.

Onder Paars I moest hij na enkele maanden al een uitzondering toestaan. PvdA'er Ritzen kreeg van hem een half miljard extra voor het hoger onderwijs. Maar daarna heeft Zalm zijn norm als een cerberus bewaakt. Het kwam hem op forse aanvaringen met minister Melkert van Sociale Zaken te staan. Nog steeds vermijdt de PvdA'er Melkert - inmiddels fractieleider geworden - het woord Zalmnorm krampachtig.

Ook Zalm zelf gebruikt de term liever niet. Desondanks ligt hij dit voorjaar weer op ieders lip in Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden