Zalm op strooptocht om Paars te redden

De strooptocht van minister Zalm van Financiën om de begroting rond te krijgen is dit jaar echt spannend. Terwijl de economie terugloopt, moet hij bij zijn collega's extra miljarden vinden voor zorg en onderwijs....

Steunkousen? Nee, daar blijf je vanaf. Vrolijk maar gedecideerd wees minister Els Borst van Volksgezondheid haar collega Gerrit Zalm van Financiën terecht, toen deze haar allerlei medische hulpmiddelen trachtte te ontfutselen. Steunkousen konden worden gemist, had Zalm gelezen in Medisch Contact. En was dat artikel niet geschreven door een ambtenaar van Borst zelf?

Zalm is op strooptocht, en hij geniet. In pakweg drie weken moet hij miljarden guldens uit de zakken van zijn collega's zien te kloppen. Zijn ambtenaren staan op scherp. Het is hun wedstrijd. Ze maken overuren om tot diep in het hart van andere departementen mogelijke bezuinigingen te kunnen vinden.

'Wat wil je en hoeveel denk je zelf te betalen?', zijn de twee vragen waarmee VVD'er Zalm alle ministers begroet. Hij ontvangt ze deze dagen om beurten op zijn departement. Over zalmrose lopers betreden ze, een stoet ambtenaren in hun gevolg, de lunchkamer. Daar zit Zalm klaar achter een reusachtig grote tafel, zijn rug naar het licht, zodat de bezoekers hem met dichtgeknepen ogen aankijken. Zalm wil de regie geen moment uit handen geven.

Ritueel

Het is een jaarlijks terugkerend ritueel, maar dit jaar is het echt spannend. Er is geld genoeg. In 2002 komt er 32 miljard gulden extra aan belastingen binnen. Maar als een terriër bewaakt de bewindsman zijn eigen begrotingsregels, de Zalmnorm, die strikte scheiding van uitgaven en inkomsten voorschrijft. Belastinggeld is voor aflossing van de staatsschuld en belastingverlaging. Voor uitgaven is er helemaal niets extra's.

Om te voorkomen dat de andere regeringspartijen PvdA en D66 de norm onderuithalen, moet Zalm elders geld zoeken voor onderwijs, zorg en veiligheid. Zijn VVD-collega's hebben hem dat ook op het hart gedrukt. Vindt genoeg geld, zorg dat het kabinet deze laatste hobbel voor de verkiezingen geruisloos kan nemen. De VVD'ers zijn ervan overtuigd dat geen partij een kabinetscrisis riskeert als er een substantieel bedrag ligt voor zorg, onderwijs en veiligheid.

Hoeveel dat is? Niemand die het nog weet. Gewoontegetrouw overvragen alle ministers. Samen waren ze dit keer goed voor 18 miljard gulden. Serieus zijn eigenlijk alleen de lijstjes van Onderwijs (4,2 miljard), Volksgezondheid (6,3 miljard), Justitie (1,7 miljard) en Binnenlandse Zaken (1 miljard). Maar als er vijf miljard wordt gevonden, is het al veel.

Dat is het minste, denken PvdA en D66, al is het maar om de voorstellen van de commissie Van Rijn te betalen. Van Rijn stelde dat het bedrijfsleven met hoge lonen personeel heeft gelokt uit onderwijs, zorg en politie. Een aantrekkelijker overheid kost miljarden.

Dus schraapt en sprokkelt Zalm. Soms met enkele miljoenen, soms met miljarden tegelijk. Naast hem staat Willem Vermeend, zijn vroegere werkmaatje op Financiën. De PvdA'er kent niet alleen het klappen van de zweep, hij is ook grootleverancier. Op 'zijn' ministerie van Sociale Zaken heeft Vermeend een rijke kas. Zijn reserves voor werklozen en bijstand zijn ruimer dan nodig. Werklozen zijn er steeds minder. Het aantal mensen met bijstand daalt niet alleen, ze zijn ook minder duur omdat er meer deeltijduitkeringen zijn. Vermeend wil ook de scholingskosten voor werknemers betalen om collega Hermans van Onderwijs te ontlasten.

Truc

Het is een truc, maar het maakt geld vrij. Vermeend is goed voor pakweg anderhalf miljard, zeggen ingewijden. Hij en Zalm zoeken verwoed verder. Er wordt gegoocheld met de prijscompensatie en met subsidies. De 4 miljard die dit jaar extra te besteden is, wordt ook ingeboekt voor volgend jaar. De kosten voor de Zalmsnip komen boekhoudkundig vrij, die wordt straks via de fiscus verrekend.

Zalm schaakt op meer borden tegelijk. Het overschot op de begroting bedraagt 1,1 procent van het bruto binnenlands product en de bewindsman wil dat zo houden. Het is technisch knutselen, zeggen ingewijden. Politieke keuzes hoeven nu nog niet te worden gemaakt. Al lijkt bijvoorbeeld een aanslag op de klassenverkleining in het vat te zitten.

De Kamer volgt de verrichtingen met argusogen. Informatie sijpelt alleen door naar de regeringsfracties, die vooral publicitair bouwstenen aandragen. D66 blijft wijzen op de weeffout in de Zalmnorm. De extra belastingopbrengst is mede te danken aan werkenden, die in het bedrijfsleven beter emplooi vinden dan bij de overheid. Dus, zegt D66, werk eerst de achterstand bij de overheid weg voordat je de Zalmnorm toepast.

De VVD richt de pijlen op het asielbeleid. Het moet goedkoper, nu de nieuwe Vreemdelingenwet wordt ingevoerd. Bij de PvdA lachen ze in hun vuistje, omdat ze vinden dat de 'beste minister van Financiën aller tijden' zich bezondigt aan 'Italiaans boekhouden' door een voorschot te nemen op mogelijke bezuinigingen.

Kaalgeplukt

'Je lijkt met al je wensen wel een PvdA-minister', lacht Zalm iedere keer bulderend als hij collega Hermans van Onderwijs ontwaart. Maar Hermans lacht het hardst. Iedereen wil extra geld voor zorg en onderwijs en daarom staan hij en Borst het sterkst. Hun collega's betreden Zalms kamer met een wensenlijstje en komen vrijwel kaalgeplukt naar buiten.

Nog een week duurt Zalms exercitie. Nu veranderen de plannen nog met het uur. De meeste ministers zijn al een paar keer langs geweest voor hun verdediging. Van elkaar weten ze niet hoeveel ze vroegen.

Zijn je plannen haalbaar, nodig, te betalen? De toon wordt allengs steviger. In de lunchkamer van Financiën vallen stiltes en dwalen blikken af naar buiten, over het Malieveld. Nog is er geen minister die zich openlijk keert tegen de Zalmnorm, maar soms is de wanhoop nabij. Zoals vorige week. De vreugde over de afwikkeling van de Zorreguieta-kwestie werd overschaduwd door nieuwe zorg: de uitbraak van mond- en klauwzeer. De kosten kunnen oplopen tot zeven miljard, waarschuwde Zalm.

Volgende week eindigt het lijdensverhaal. Zalm en Kok (voortdurend bijgepraat) draaien nu nog 'als egeltjes' om elkaar heen, om nog geen harde conclusies te hoeven trekken. Maar tegen Witte Donderdag moet blijken of Zalm zichzelf, zijn norm en Paars II heeft weten te redden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden