Zalm moet zijn eigen puin ruimen

Paars vierde feest in de vette jaren. Nu het economisch tegenzit, maakt dit kabinet wel scherpe keuzen. Het is goed dat de burger daardoor meer eigen financiële verantwoordelijkheid krijgt, aldus Lans Bovenberg....

Nu het slecht gaat met de economie moet het kabinet pijnlijke maatregelen nemen. De timing is ongelukkig. Volgens de economische theorie kan de overheid het beste snoeien in een hoogconjunctuur. Op die manier verzamelt het reserves om in een laagconjunctuur de economie te stimuleren door het financieringstekort te laten oplopen. Helaas komt hier in de praktijk zelden iets van terecht. Wie herinnert zich niet de pleidooien tijdens de zeven vette paarse jaren voor extra uitgaven aan zorg, veiligheid en lastenverlichting? Paars liet zich meeslepen door de euforie in de tweede helft van de jaren negentig en schoof structurele hervormingen voor zich uit. De kater bestaat uit een geërodeerde concurrentiepositie, uitgeholde pensioenbuffers en kwetsbare openbare financiën. Nu het financieringstekort gevaarlijk dichtbij de 3 procent van het nationale inkomen uit het Verdrag van Maastricht komt, kan het kabinet zich niet langer veroorloven de economie te stimuleren door het tekort verder op te laten lopen. Zalm mag zijn eigen puin ruimen.

Het kabinet maakt moedige keuzen. Ouderen moeten langer doorwerken. Dit past in het streven van Nederland een kenniseconomie te maken. Nederland en Europa investeren te weinig in menselijk kapitaal. Mensen scholen zich te weinig omdat ze vervroegd uittreden en mensen stoppen te vroeg omdat ze niet goed geschoold zijn. Het doorbreken van deze cirkel vereist een cultuurschok.

Een hogere effectieve pensioenleeftijd schept ruimte voor investeringen in de kenniseconomie. Middelen die nu nog naar pensioenen en sociale zekerheid gaan, komen vrij voor onderwijs. Door arbeid meer over het hele leven te spreiden wordt de gezinsfase, de periode waarin mensen verantwoordelijkheid dragen voor opgroeiende kinderen, ontlast. Juist in dat spitsuur van het leven delven ouders het goud van de

kenniseconomie - de capaciteit en de motivatie bij kinderen om een leven lang te leren. Een steeds langere levensverwachting stelt vrouwen èn mannen in staat twee ambities waar te maken: zowel een carrière als ouderschap. Maar dan moet arbeid wel beter over het leven worden gespreid.

Het kabinet pakt alle drie uittredingsroutes aan: de WW, de WAO en de prepensioenen. Waar gehakt wordt, vallen spaanders. Oudere werknemers worden geconfronteerd met plotseling veranderde spelregels. Deze overval schaadt de betrouwbaarheid van de overheid. Maar de overheid heeft haast: de oudste babyboomers zijn inmiddels boven de 55. Het arbeidsaanbod moet in het komende decennium op peil blijven door de omvangrijke babyboomgeneratie langer bij het arbeidsproces te betrekken. Alleen zo kan de uitgeholde concurrentiepositie worden hersteld.

Dat neemt niet weg dat er ruimte lijkt voor afspraken met sociale partners, waarbij het kabinet draagvlak creëert voor een hogere pensioenleeftijd en de daarbij horende veranderingen in arbeidsorganisaties. Het kabinet zou water bij de wijn moeten doen door de overgangstermijnen voor het afschaffen van de fiscale faciliering van VUT- en prepensioenregelingen wat te verlengen. Tegelijkertijd zou het moeten aankondigen dat vanaf 2010 de AOW-leeftijd geleidelijk gaat stijgen door die te koppelen aan de levensverwachting. Zo wordt een duidelijk signaal afgegeven dat, naast een verdere flexibilisering van arbeidsorganisaties, arbeidstijden en beloningsverhoudingen, meer investeringen in menselijk kapitaal geboden zijn om mensen langer aan het werk te kunnen houden.

Het akkoord van Wassenaar legde begin jaren tachtig de basis voor een langdurige beheerste ontwikkeling van de loonkosten doordat deeltijdwerk gehuwde vrouwen toegang bood tot de arbeidsmarkt. Kabinet en sociale partners doen er nu goed aan een gezamenlijke visie neer te leggen ten behoeve van een hogere arbeidsparticipatie van ouderen en beter onderhoud van menselijk kapitaal in combinatie met moderne arrangementen voor de combinatie van arbeid en zorg.

Bindende afspraken over een opgetuigde levensloopregeling met sparen voor verlof kunnen daarbij een belangrijke rol spelen. Daarbij moeten jongeren een groter deel van hun huidige pensioenbesparingen kunnen benutten. Het pensioenbegrip is in de loop der tijden gewijzigd. Terwijl pensioen in het verleden bestemd was voor mensen die niet meer konden werken, is het begrip opgerekt tot degenen die niet meer willen werken. Regelingen die werknemers in staat stellen vrijwillig te stoppen, kunnen geïntegreerd worden met levensloopregelingen, waarbij mensen ook in andere fasen van het leven vrijwillig wat gas terug kunnen nemen. Daarbij moet wel een robuust pensioenstelsel worden gewaarborgd voor degenen die niet meer kunnen werken.

Naast het koesteren van menselijk kapitaal is het moderniseren van de publieke sector nodig. Om verdere versjofeling van die sector te voorkomen, moet er meer privaat geld naar de zorg, hoger onderwijs, vervoer, infrastructuur, wonen en sociale zekerheid. Dit vereist een bredere toepassing van het profijtbeginsel, waarbij de geëmancipeerde middenklasse wordt geconfronteerd met de kosten van de voorzieningen. Lagere inkomensgroepen kunnen worden gecompenseerd door belastingen te verlagen. Inkomensbeleid wordt beter via het fiscale stelsel gevoerd.

Helaas bevat het regeerakkoord vooral weinig duurzame bezuinigingen op bijvoorbeeld de ambtenarensalarissen. Deze laatste bezuiniging staat op gespannen voet met de wens de kwaliteit van de publieke voorzieningen te verbeteren. Om haar arbeidsmarktpositie te behouden, moet de overheid de opgelopen achterstand ongetwijfeld later weer inlopen.

Gelukkig maakt het kabinet in het aanvullende pakket wel enkele scherpe keuzen voor meer eigen financiële verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld door hogere eigen risico's in de zorg en hogere huren (met compensatie voor lagere inkomens). Het kabinet moet doorpakken bij het moderniseren van de publieke sector. Dit vereist het meer in rekening brengen bij het profiterende individu van de werkelijke kosten van vervoer (rekeningrijden), wonen (hoger huurwaardeforfait, geen lagere OZB) en hoger onderwijs (sociaal leenstelsel). Ook past fiscalisering van de AOW, zodat rijkere ouderen meer bijdragen aan de solidariteit met kwetsbare ouderen.

In plaats van met ad hoc maatregelen , dient het kabinet te komen met een langjarig plan voor het geleidelijk beperken van de hypotheekrente-aftrek. Deze open einderegeling voor fiscale aftrek is onhoudbaar. Met zo'n lange termijnplan kan het kabinet de boven de huizenmarkt hangende onzekerheid over de houdbaarheid van fiscale regelingen wegnemen.

Na jaren van politieke stuurloosheid heeft ons land eindelijk een kabinet dat keuzen maakt. Blijkbaar is economische tegenslag een betere voedingsbodem voor het doorhakken van knopen dan vette jaren. Het kabinet dient haar visie positiever uit te stralen door perspectief te bieden en zo vertrouwen te herstellen. De Nederlandse bevolking wil, na de uitzonderlijke welvaartsgroei aan het einde van de vorige eeuw,best een pas op de plaats maken bij de inkomensontwikkeling als dat maar uitzicht biedt op een sterke economie met toegankelijke, goede publieke voorzieningen.

Juist een kabinet dat ingrijpende keuzen maakt, heeft een krachtige oppositie nodig. Die ontbreekt. Als de oppositie dit beleid afwijst, hoe denkt men dan toegankelijke publieke voorzieningen te kunnen blijven garanderen in een vergrijzende samenleving? Afgezien van holle retoriek op grijsgedraaide grammofoonplaat van het 'asociale afbraakbeleid van Balkenende,' blijft het oorverdovend stil als het om geloofwaardige alternatieven voor het kabinetsbeleid gaat. Ons land verdient beter. Zeker nu het er echt om gaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden