analyseRelatie Iran-VS

Zal Iran zijn openstaande rekening met de VS vereffenen?

Op een billboard in de Iraanse hoofdstad Teheran prijkt een foto van de door de VS geliquideerde generaal Qassem Soleimani. Beeld Kaveh Rostamkhani

Het ombrengen van generaal Qassem Soleimani, Irans militaire opperhoofd in het Midden-Oosten, leidde deze week tot 176 dode vliegtuigpassagiers. Ligt meer bloedvergieten op de loer, of kan Soleimani’s dood ook rust in de regio brengen?

Vooralsnog is die rust ver te zoeken. Woensdagnacht ondervonden 176 onschuldige burgers aan boord van het Oekraïense passagierstoestel PS752 hoe oplopende spanningen al snel dodelijke gevolgen kunnen hebben. Iran gaf zaterdag toe dat die vlucht ‘onbedoeld’ is neergehaald. Het Iraanse leger, dat in de hoogste staat van paraatheid was vanwege de opgelopen spanningen met de Verenigde Staten, zou het toestel hebben aangezien voor een vijandelijk doelwit. 

Ook op de langere termijn komt door de dood van Soleimani een zeer broos evenwicht in het Midden-Oosten op losse schroeven te staan. De eerste ernstige consequenties zijn er al. Iran zei afgelopen zondag zich niet langer gehouden te voelen aan het atoomakkoord. De VS hadden zich daar eerder al uit teruggetrokken, maar Iran zag vooralsnog af van het hernieuwd verrijken van uranium. Nu kan het gaan werken aan een atoombom.

Wegens de aanslag op Soleimani gelastte Irak vrijdag Amerikaanse troepen het land te verlaten. Nu valt nog te bezien in hoeverre en wanneer het daar daadwerkelijk van komt, maar een vertrek van de Amerikaanse troepenmacht zou een enorme klap zijn voor de strijd tegen Islamitische Staat. Meer dan tienduizend IS-strijders wachten in de woestijnen en oases op een kans om zich te hergroeperen, en het Iraakse leger alleen kan dat moeilijk voorkomen.

‘Een terrorist gestopt’

‘We hebben een terrorist gestopt’, zei de Amerikaanse president Donald Trump vrijdag. Daar valt wat voor te zeggen; Soleimani leidde twintig jaar lang persoonlijk de Iraanse machtsuitbreiding in het Midden-Oosten en ging nietsontziend te werk. Bloeddorstige pro-Iraanse sjiitische milities hebben in Irak tienduizenden tegenstanders afgeslacht. In Syrië moordt het regime van Bashar al-Assad, lid van een sjiitische minderheidsgroep, met Iraans geld en Iraanse wapens zijn eigen bevolking uit. Allemaal wapenfeiten van Soleimani, die diepe persoonlijk banden smeedde met militieleiders en regimes en op de frontlijnen naast hen stond.

Op de korte termijn is zijn dood een forse klap voor Irans slagkracht in het Midden-Oosten. Maar niemand is onvervangbaar, en de overwegingen die ten grondslag liggen aan Irans regionale beleid zijn niet veranderd. Soleimani gaf gestalte aan een in Iran diepgewortelde politiek-religieuze ambitie en veiligheidsdoctrine, de twee pijlers die allesbepalend zullen blijven voor de manier waarop het land in het Midden-Oosten opereert – ook zonder Soleimani.

Beeld Volkskrant Infographics

Angst en ambitie

Het Iraanse regime worden gedreven door angst en ambitie. Angst dat het land, thuisbasis van de sjiitische islam, wordt overrompeld door de soennitische meerderheid die in grote delen van het Midden-Oosten de scepter zwaait en die sjiieten als ketters ziet. De verwoestende oorlog met Irak onder Saddam Hussein van 1980 tot 1988 heeft, hoewel niet overwegend religieus gemotiveerd, de schrik er goed in geramd. Sindsdien is Irans beleid: potentiële tegenstanders verzwakken op hun eigen terrein, zodat ze nooit meer sterk genoeg worden om Iran direct aan te vallen. 

Deze veiligheidsdoctrine, uitgevoerd door pro-Iraanse sjiitische milities in andere landen op te zetten, te bewapenen en te financieren, gaat mooi gepaard met Irans ambitie: verspreiding van de staatsideologie als regionale grootmacht. De vele conflicten waarbij Iran betrokken is, worden vaak in politieke en strategische temen gedefinieerd: het gaat om militaire macht, politieke invloed, veiligheid. Dat is ook zo, maar onder al die – bezien in het grotere geheel der dingen – kortstondige overwegingen gaat óók een diepgewortelde religieuze drijfveer schuil: uiteindelijk ziet Teheran zich als de hoeder van de ware islam, verwikkeld in een eeuwenoude strijd met de aanhangers van de soennitische islam.

Agressieve machtsuitbreiding

Die twee drijfveren stuwen Irans agressieve machtsuitbreiding in de regio voort. Soleimani gaf gestalte aan dat beleid, als architect en uitvoerder van de strategie, maar heeft het niet zelf verzonnen. En het ziet er niet naar uit dat Irans overwegingen veranderen; de recente snelle opkomst aan Irans westelijke grens van het extremistische soennitische IS, dat gevangen sjiitische moslims bij massa-executies vermoordde, heeft de noodzaak van regionale slagkracht voor Iran nog eens benadrukt.

Bovendien ziet het regime in Teheran zichzelf als beschermheer van sjiitische moslims buiten het eigen land, in Irak, Syrië, Libanon, Jemen. In al die landen – met uitzondering van Irak – zijn sjiieten een minderheid. En in al die landen heeft Iran er de afgelopen decennia voor gezorgd dat die minderheden de overhand kregen of behielden.

Dus rust? Niet waarschijnlijk. Soleimani zal worden vervangen, en Iran gaat over tot de orde van de dag – maar nu met een nog openstaande rekening. Iran heeft gereageerd op de Amerikaanse aanval middels een bombardement op twee Amerikaanse legerbases in Irak, waarbij geen doden vielen. Publiekelijk zegt Iran nu: wij willen de boel kalmeren. Maar ook Iran zal zijn afschrikking willen herstellen, de VS duidelijk maken dat een aanslag op iemand zoals Soleimani gevolgen heeft. Het is moeilijk te zien hoe een paar kapotgeschoten gebouwen op een legerbasis in Irak die boodschap afdoende uitdragen.

Strijd in de schaduwen

De kans is groot dat het strijdtoneel zich verplaatst naar de plek waar Iran en de VS elkaar al decennialang bestrijden: de schaduwen. Via derden, door geheime operaties, sabotage, subversie en spionage. Maar nu met een hogere inzet, en daarmee een groter risico dat een van beide landen iets doet dat de broze balans uit het lood slaat, en er alsnog een spiraal van almaar destructievere vergelding ontstaat. Het ongeluk, laat vlucht PS752 zien, zit immers in een klein hoekje.

Lees verder:

De VS zijn niet van plan aftocht te blazen uit Irak
De Amerikaanse regering heeft vrijdag geweigerd in te gaan op een verzoek van de Iraakse premier Adel Abdul Mahdi om voorbereidingen te treffen voor het vertrek van de Amerikaanse militairen uit Irak.

Dacht Iran dat de Amerikaanse aanval was begonnen? Vijf vragen over de neergehaalde Boeing
De ramp met de Oekraïense Boeing 737 bij Teheran roept alleen maar vragen op. Waarom sloot Iran bijvoorbeeld het luchtruim niet nadat het Amerikaanse bases in Irak met raketten had bestookt? Vijf vragen over een vliegramp die wellicht had kunnen worden voorkomen.

Iran doet berichten over neerhalen van Oekraïense Boeing af als ‘psychologische oorlogsvoering’
De Iraanse regering heeft vrijdag ontkend dat Iran per ongeluk een Oekraïens passagiersvliegtuig heeft neergehaald en doet berichten hierover af als ‘psychologische oorlogsvoering’. De Boeing 737-800 stortte woensdag neer bij Teheran. Alle 176 inzittenden kwamen om.

Wie zijn de Canadese slachtoffers van de Iraanse vliegtuigramp?
Bij de vliegtuigramp in Iran kwamen 63 Canadezen en een aantal in Canada studerende Iraanse studenten om het leven. Wie waren zij?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden