Analyse El Salvador

Zal het brein achter de moord in 1982 op vier journalisten ooit worden berecht?

Zullen degenen die verantwoordelijk zijn voor de dood van vier IKON-journalisten in 1982 in El Salvador ooit worden berecht? En zo ja, door welke rechter? Maandag bleek dat tv-programma Zembla ‘het brein’ achter deze moorden heeft opgespoord in de Verenigde Staten. Inmiddels blijkt dat ook de Nederlandse politie al vijf jaar onderzoek doet naar de zaak.

Demonstratie voor het Amerikaanse consulaat op het Museumplein naar aanleiding van de vier vermoorde Nederlandse IKON-journalisten in El Salvador. Beeld ANP

Welke actie onderneemt de Nederlandse politie?

‘Daar kan ik niks over zeggen’, zegt de woordvoerder van het Openbaar Ministerie (OM). IKON-journalisten Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag maakten in 1982 een reportage over de gewelddadige burgeroorlog in El Salvador. Tijdens hun werk liepen ze in een hinderlaag, en werden ze doodgeschoten door het Salvadoraanse leger. Aanvankelijk beweerde het militaire regime dat het een ongeluk was. De Nederlanders zouden door rondvliegende kogels zijn geraakt nadat ze terecht waren gekomen in een vuurgevecht tussen guerrillastrijders en het leger.

Aan die lezing werd al vanaf het begin sterk getwijfeld. In 1993 werden die twijfels bevestigd. Uit een onderzoek van de Verenigde Naties (VN) bleek in 1993 dat de Nederlanders het slachtoffer waren geworden van een vooropgezet plan van het leger.

Vijf jaar geleden startte het Team Internationale Misdrijven (TIM) een onderzoek naar deze zaak. Over de aanleiding en de stand van het onderzoek, wil de woordvoerder niks kwijt. ‘Zembla heeft maandag heel gedetailleerd bericht over de rol van sommige personen. Maar dat kan je niet één op één kopiëren naar een strafrechtelijk onderzoek.’

Het TIM is een onderdeel van de Landelijke Eenheid van de politie, en speurt sinds 2003 naar oorlogsmisdadigers. Het kan gaan om Nederlanders die bijvoorbeeld fout waren in de Tweede Wereldoorlog, maar ook mensen die bij brandhaarden elders in de wereld een kwalijke rol hebben gespeeld. De onderzoeken duren soms jarenlang, en het TIM spreekt getuigen over de hele wereld. ‘Dit team kan onderzoek doen naar Nederlandse verdachten, naar verdachten die in Nederland verblijven of naar zaken waarbij Nederlandse slachtoffers zijn gevallen’, zegt de OM-woordvoerder.

Welke rechter buigt zich over zulke internationale misdrijven?

Als het OM besluit om een verdachte van oorlogsmisdrijven te vervolgen, wordt de zaak vervolgens behandeld in de Haagse rechtbank, door een afdeling die gespecialiseerd is in internationale misdrijven.

Zo werd in 2007 Frans van Anraat door het Haagse gerechtshof veroordeeld tot zeventien jaar cel, omdat hij chemicaliën leverde aan het regime van Saddam Hussein voor de productie van gifgas. En Joseph M. werd in 2011 veroordeeld tot levenslang wegens betrokkenheid bij de moord op honderden Tutsi's. Yvonne B. werd in 2013 veroordeeld wegens het aanzetten tot genocide in Rwanda. Ook zullen de verdachten van de ramp met vlucht MH17 – als het ooit zover komt – terechtstaan bij deze rechtbank.

Hoe kansrijk is zo’n zaak?

Verdachten die niet in Nederland zijn, moeten eerst uitgeleverd worden. Uit de aflevering van Zembla bleek maandag dat de Salvadoraanse kolonel Mario Reyes Mena in de VS woont. Volgens de VN-onderzoekscommissie uit 1993 is hij het ‘brein’ achter de moordaanslag op de Nederlanders.

‘Er is een uitleveringsverdrag tussen Nederland en de Verenigde Staten’, zegt advocaat Geert-Jan Knoops. Hij  treedt als verdediger op bij internationale straftribunalen. ‘Je kunt de VS vragen om verdachten in bijvoorbeeld moord-, drugs- of verkrachtingszaken uit te leveren.’

Een garantie dat dat ook gebeurt, is er niet, aldus de jurist. ‘De Amerikaanse rechter is kritischer dan de Europese rechter.’ In de VS kan de uitleveringsrechter ook over de betrouwbaarheid van het bewijs oordelen. Zo deed Knoops samen met andere internationale advocaten eens een zaak waarin Frankrijk om de uitlevering van een drugsverdachte vroeg. De rechter in San Francisco wees het verzoek af, het bewijs was niet overtuigend.

In dit geval ligt er onder meer een VN-rapport waarin staat dat Mario Reyes Mena het ‘brein’ is. Maar volgens Knoops is dat niet genoeg. ‘Zo’n rapport wordt volgens internationale rechtspraak niet snel als bewijs aangenomen, het is vaak gebaseerd op oncontroleerbare, anonieme bronnen.’ Volgens hem heeft zo’n uitleveringsverzoek een grotere kans van slagen als er getuigen zijn. ‘Denk aan een directe verklaring uit de omgeving van Mario Reyes Mena, van iemand die er destijds bij was. Het lastige is alleen dat deze persoon met zo’n verklaring ook zichzelf kan belasten.’ Maar ook de mails die Zembla toonde van een Amerikaanse militair die destijds adviseur was van het Salvadoraanse leger, zouden doorslaggevend kunnen zijn, denkt Knoops.

Het Nederlandse OM moet bewijzen dat er een stevige verdenking ligt, stelt Knoops. Dan pas maakt zo’n uitleveringsverzoek een kans. ‘Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom het OM en de politie de tijd nemen. Je moet zo’n verzoek heel goed onderbouwen om succesvol te zijn.’    

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden