Zal deze boeddha ooit nog terugkeren naar China?

Eeuwenlang werd de Patriarch Zhanggong in zijn dorp Yangchun aanbeden, tot zijn beeld in 1995 werd gestolen en bij een Nederlandse verzamelaar terechtkwam. De dorpelingen proberen hem terug te krijgen met wierook en rechtszaken. Zo ook vandaag, als zij zich bij de Amsterdamse rechtbank zullen beroepen op de Wet op de Lijkbezorging.

Beeld Ruben Lundgren

Het is de 5de dag van de 10de maand op de ouderwetse Chinese maankalender. 1.800 inwoners van het Zuid-Chinese bergdorpje Yangchun in de provincie Fujian beklimmen het heuveltje van de Puzhao-tempel. In hun rieten manden zitten vegetarische lekkernijen; zwarte vruchtenkoek, groene rijsttaartjes en gefrituurde tofu. Ze gaan niet picknicken. De hapjes zijn voor hun plaatselijke beschermheilige, Patriarch Zhanggong.

Lin Lemiao (71), de bejaarde dorpsonderwijzer, geniet van het rumoer. Jonge mensen die normaal in de stad werken, komen terug naar het geboortedorp. Kleine kinderen dartelen rond met meterslange strengen rotjes. 'Zhanggongs verjaardag', zegt hij, 'is belangrijker dan Chinees Nieuwjaar.'

Icoon van vlees

Zhanggong is een icoon van vlees. De monnik, die in de 11de eeuw na Christus in de Puzhao-tempel woonde, wilde volgens de overlevering zo graag bij zijn volgelingen blijven, dat zijn lichaam weigerde te ontbinden. Zijn volgelingen hebben hem gemummificeerd en dat fragiele lijk werd in Yangchun al meer dan duizend jaar aanbeden.

Tot de mummie in december 1995 werd gestolen. Nu bidt Yangchun noodgedwongen voor een grove bronzen replica. Lin Lemiao heeft moeite de leegte onder woorden te brengen. 'Zijn geest is met ons verbonden. Hij voelt dat we zijn festival vieren, maar zijn lichaam is ver weg.'

De jaren negentig verliepen in China licht chaotisch. De economische hervormingen kwamen op gang en China was in de ban de slogan 'Rijk worden is eervol'. Chinese havens exporteerden alles wat los en vast zat als er maar een buitenlandse markt voor was. De vraag naar Chinees antiek was enorm. De Hongkongse antiekhandel fungeerde als draaischijf naar het Westen. De dorpelingen vertellen dat in de dorpen rond Yangchun in die tijd heel wat uit tempels is gestolen.

Vegetarische lekkernijen; zwarte vruchtenkoek, groene rijsttaartjes en gefrituurde tofu. Beeld Ruben Lundgren

Scrollen: Waar is de heilige mummie?

Hoewel de onderhandelingen over teruggave muurvast zitten wordt zijn verjaardag in het moeilijk doordringbare Chinese dorp Yangchun uitbundig gevierd. De Volkskrant was bij deze bijzondere gebeurtenis en zag dat de inwoners vastbesloten zijn om hun mummie terug te krijgen.

Het lichaam van Zhanggong is volgens de dorpelingen in Amsterdam beland, bij verzamelaar Oscar van Overeem. Hij kocht midden jaren negentig voor 40 duizend gulden een verguld Boeddhabeeld van een bevriende verzamelaar, die het in Hongkong had opgedaan. Langzaam maar zeker is met wetenschappelijk onderzoek vastgesteld dat het geen beeld is, maar een lijk, gehuld in beschermende lagen pleisterwerk, lak en bladgoud. Het mummiebeeld ging naar tentoonstellingen - eerst in het Drentse Assen, daarna in Hongarije. Het is voor het eerst dat zo'n Chinese mummie in het Westen te zien is en zo werd het beeld wereldnieuws.

Als de theeboeren in Yangchun in april 2014 op hun smartphones de televisiebeelden zien, zijn ze in alle staten. Dorpeling Lin Wenqing (40) herkent er Zhanggong in. Hij ligt er een nacht van wakker. 'Zhanggong hoort niet in een kelder van een verzamelaar of in een museumvitrine. Hij moet aanbeden worden.'

'Een redelijke vergoeding'

In 2014 zei verzamelaar Van Overeem in verschillende interviews, en later ook tegen de Chinese ambassade, dat tegen 'een redelijke vergoeding' de mummie best terug mag naar een 'actieve boeddhistische geloofsgemeenschap' in China. Opluchting in Yangchun, want niemand is zo toegewijd aan Zhanggong als het dorp.

De onderhandelingen over terugkeer van de mummie lopen echter op niets uit. Om verjaring van hun claim op het beeld te voorkomen, hebben de dorpelingen afgelopen zomer een zaak bij de Amsterdamse rechtbank aangespannen. Noodgedwongen dus, zegt de Nederlandse raadsman van de dorpelingen, Jan Holthuis van advocatenkantoor Buren, die in Peking woont. Volgens hem verbiedt de Nederlandse wet het bezit van een stoffelijk overschot.

Beeld Ruben Lundgren

'Het betreft hier een identificeerbaar en intact lijk. Alleen nabestaanden of degenen die het lijk altijd onder hun hoede hebben gehad, hebben zeggenschap over de bestemming ervan en dan moet de bestemming ook overeenkomen met de vermoedelijke wensen van de overledene.' De Amsterdamse rechter buigt zich momenteel over de civiele zaak.

Wij hebben die zeggenschap, wij weten wat Zhanggong wil, zeggen de dorpelingen. Al sinds mensenheugenis schakelen ze taoïstische meesters in om gecompliceerde rituelen rond Zhanggong te verrichten. Xu Wenshi (68) is zo'n man die zorgde voor het contact tussen Zhanggong en de stoffelijke wereld. 'Acht jaar lang heb ik naast de tempel gewoond om de wierook brandend te houden. Ik volgde mijn vader op - die heeft het zijn hele leven gedaan. Die zorgplicht bestaat al generaties', vertelt Xu. Hij is oud en slecht ter been, maar 'desnoods kruip ik de heuvel op om een stokje wierook voor Zhanggong aan te steken', zegt hij.

Boeddhisme, taoïsme, vermengd met occult bijgeloof: het dorp neemt geen risico bij het plezieren van hun god. Beter een ritueel te veel dan te weinig, zodat Zhanggong oogsten overvloedig maakt, huwelijken vruchtbaar en zonen gehoorzaam.

Mummiekunst

Het mummificeren van overleden heiligen is nog steeds gangbare praktijk. Deze lente werd de eerwaarde Fuhou na drie jaar uit een grote aardewerken pot gehaald. Het met sandelhout en houtskool geconserveerde lijk werd gelakt en verguld.Sommige monniken begonnen voor hun dood een proces van zelfmummificatie. Ze lieten zichzelf uitdrogen, mediterend in de lotushouding. Dit proces versnelden ze met kruidendranken en het eten van giftige wortels of pijnboomnaalden.
Volgelingen geloven dat de ziel, de spirituele kracht en het lichaam van een heilige bij hun gemeenschap blijft. Na verloop van tijd komen er verhalen over wonderen en ontstaat er een levendig bedevaartsoord rond een mummie.

Diefstal van onderdelen van mummies of van het hele lijk kwam door de jaren heen vaak voor. Met zo’n reliek probeerden andere geloofsgemeenschappen hun status op te krikken. Zhanggong is voor zover bekend de enige mummie in handen van een westerse verzamelaar; andere gestolen Chinese mummies staan in tempels in Aziatische landen.

Middelpunt van de dorpsgemeenschap

Lin Wenqing kent de moderne mirakels. Gestolen brommers worden teruggevonden op aanwijzing van Zhanggong in een droom. Thee van de struikjes in de buurt van de tempel verdrijft brandend maagzuur. In Yangchun is Zhanggong overal. Hij zit in het water, de bossen, de lucht en in de doorschijnende theekopjes. Sinds kort glimlacht hij zelfs vrachtwagenchauffeurs toe vanaf billboards langs de snelweg.

In de Middeleeuwen waren dit soort mummies all over the place, zegt professor James Robson, specialist Oosterse godsdiensten aan de Harvard Universiteit. 'Ze waren heel gewoon en vormden het middelpunt van de dorpsgemeenschap.'

Nog steeds brengt Zhanggong het dorp samen, zegt Lin Wenqing. 'Als er iets met hem is, komen we allemaal terug, al moeten dorpsgenoten ervoor uit Peking vliegen. Bij mijn kinderen verwatert het nu. Zij hebben de mummie nooit gezien. De traditie sterft uit als hij niet snel terugkomt.'

Beeld WassinkLundgren

Maar legendes tellen niet voor de rechter. Robson: 'Als er historische bronnen zijn, kunnen de dorpelingen er moeilijk aankomen. Zo'n geloofsgemeenschap is geen officiële, door de overheid gecontroleerde staatskerk. Het is een informele dorpsorganisatie, die alles een beetje verdekt moet regelen onder het versluierende motto 'folklore'.'

Vooral in de Mao-tijd was het erg. De Puzhao-tempel werd vernield, families verbrandden onder dwang hun stamboomboeken en andere historische annalen. Zelfs het kleinste Boeddhabeeldje moest kapot. Zhanggong-adepten waren politiek verdacht, aldus Lin Lemiao. 'We werden steeds ondervraagd, maar we slaagden erin Zhanggong te verstoppen.' In het holst van de nacht sleepten ze het loeizware beeld door de bergen naar afgelegen grotten. Voor de zekerheid hielden ze het ondergrondse netwerk na de dood van Mao nog een decennium vol. Een klim van vijf uur was niets, zegt Lin Wenqing. 'Wie Zhanggong moest dragen, zweette niet eens. De Culturele Revolutie duurde ruim tien jaar, maar ze zijn nooit betrapt. Dat zijn nou wonderen.'

In deze gesloten gemeenschap heeft iedereen dezelfde achternaam (Lin) en elke Lin beschouwt Zhanggong als aartsvader. Ze klampen zich vast aan iedereen die geïnteresseerd is in de zaak. En heel wat mensen hebben opgeworpen als redder van Zhanggong. Iedere Chinees met een neus voor zelfpromotie bemoeit zich ermee, want roofkunst terughalen naar China is een zaak van groot politiek belang. Wie eraan bijdraagt, scoort geheid.

Gehakketak

Maar alle commotie bracht Zhanggong geen stap dichter bij huis. Eind 2015 lopen de onderhandelingen vast. Van Overeem, die 20 miljoen euro voor zijn beeld wil, zegt dat het niet van het onbeduidende dorpje Yangchun is. Hij vindt dat het thuishoort in een prestigieuze tempel in de kuststad Xiamen. Als de dorpelingen honderd kilometer moeten rijden om de mummie te aanbidden, geeft dat hun spirituele beleving vooral meerwaarde, aldus Van Overeem in de correspondentie met zijn Chinese gesprekspartners.

Op de Chinese ambassade zijn ze niet gecharmeerd van de manier waarop de verzamelaar Peking voorschrijft waar gestolen Chinees erfgoed heen moet. Het Staatserfgoedbureau heeft vastgesteld dat Van Overeems beeld inderdaad de mummie uit Yangchun is. Dat beeld moet terug naar dat dorp en daarmee uit. De patstelling is compleet als Van Overeem in december 2015 in NRC Handelsblad zegt dat het beeld weg is; hij heeft het naar eigen zeggen 'geruild' met een andere verzamelaar. Zelf werkt Van Overeem niet mee aan dit artikel; zijn advocaat Turan Teke geeft geen verder commentaar. Het is niet alleen een complexe juridische strijd, die nog jaren kan duren, maar ook een culturele clash tussen oost en west.

'In naam van de wetenschap duwen ze Zhanggong in een machine voor een ct-scan, ze peuren in zijn lichaam. Wij durven hem niet eens aan te raken, maar jullie halen zelfs zijn kussentje onder zijn zitvlak vandaan om het te bestuderen', zegt Lin Wenqing.

Roofkunst

Roofkunst is een belangrijk onderwerp op de Chinese politieke agenda. Er is genoeg terug te halen: volgens VN-erfgoedorganisatie Unesco herbergen buitenlandse musea 1,64 miljoen gestolen Chinese objecten. De Chinese Academie voor Erfgoedstudies telt voorwerpen in privécollecties mee en komt aan 10 miljoen stuks.

Tussen het einde van de 19de eeuw en de Tweede Wereldoorlog zijn veel kloosters, paleizen en woningen geplunderd. In de jaren negentig van de 20ste eeuw - de beginjaren van de economische hervormingen in China - werd ook veel gestolen en via kunsthandelaren in Hongkong naar het Westen geëxporteerd.

Chinese roofkunst valt vooral op als Chinese miljonairs op veilingen voor enorme bedragen objecten kopen om terug naar huis te brengen. Multimiljonair Liu Yiqian telde in 2014 een slordige 34 miljoen euro neer voor een schaaltje uit de Ming-dynastie. Deze patriottische miljonairsacties worden nu ontmoedigd, omdat ze de handel legitimeren en de prijzen opdrijven, aldus het Staatserfgoedbureau. Peking gaat tegenwoordig liever zelf achter roofkunst aan door diplomatieke druk uit te oefenen op landen om hun musea zo ver te krijgen dat ze hun objecten afstaan.

In het voetstuk zitten tekstrollen met aanwijzingen over de herkomst, zegt sinoloog Kees Kuiken. Als specialist in boeddhistische heiligenlevens was hij in 2013 betrokken bij het onderzoek waar ze in Yangchun zo van gruwen. 'Dat er op de tekstrol staat dat de mummie in de Puzhao-tempel woont, zegt niets. Het wemelt in China van tempels met die naam. Die naam betekent niets meer dan dat Boeddha's licht overal schijnt.' Verder houdt Kuiken afstand van het gehakketak over de mummie.

In de aanloop naar de rechtszaak kan Yangchun alle bovennatuurlijke steun gebruiken. Het Zhanggong-festival is dit jaar daarom overdadig, zegt Lin Wenqing. Er is veel geluid ingehuurd: een operagezelschap, een dansgroep, een bandje voor volksliedjes en daar overheen komen trommels, gongs en toeters voor de muzikale begeleiding van de priesters.

De Puzhao-tempel is feestelijk versierd met opblaasbare gouden leeuwen. Op het beeldscherm naast de nieuwbouw - de tempel is in 2005 vernieuwd - worden documentaires vertoond over de zoektocht naar Zhanggong. Op een reizende tentoonstelling hangt de Amsterdamse stadskrant Het Parool gebroederlijk naast het Chinese Volksdagblad. In Yangchun is Nederland 'het land waar Zhanggong nu is'.

Als de rituelen rond de vegetarische hapjes zijn afgewerkt, zoekt iedere familie zijn eigen gerecht op. Dat gaat mee naar huis, overdekt met as van wierook, stof en gruizige verbrande kruitdeeltjes van het vuurwerk. Voedsel dat met de mummie is gedeeld, brengt geluk. Yangchun eet er nog dagen van.

Beeld Ruben Lundgren
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.