Zal Bashar al-Assad ooit worden berecht?

Westerse landen zinnen op manieren om de Syrische president Assad te berechten voor oorlogsmisdaden. Struikelblok is Rusland.

Een foto van Bashar al-Assad, beschikbaar gemaakt door het Syrische staatspersbureau. Beeld epa

Na een korte gevechtspauze om humanitaire redenen zijn in het weekeinde bombardementen op Aleppo hervat. Amerika en Europa spraken eerder de verdenking uit dat Damascus en Moskou oorlogsmisdaden begaan, maar ze kunnen het geweld niet stoppen. Wel kondigde Frankrijk onlangs dreigend een strafonderzoek aan, dat na de oorlog tot een proces zou moeten leiden.

Mensenrechtenorganisaties, VN-onderzoekers en juridische experts buigen zich al jaren over zo'n scenario. Hoe realistisch is het dat de Syrische leider Bashar al-Assad ooit kan worden berecht wegens oorlogsmisdaden? Vier scenario's.

1: Assad verschijnt voor het Internationaal Strafhof (ICC)

Deskundigen zijn het erover eens dat die kans minimaal is. 'Pogingen om Assad voor het ICC te krijgen, zijn tot mislukken gedoemd. Het is verspilde tijd en energie', aldus Jens-David Ohlin, hoogleraar internationaal crimineel recht aan de Cornell Law School in New York.

De VN-Veiligheidsraad heeft de macht om Assad door te verwijzen naar het hof in Den Haag, dat oordeelt over oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Jill Coster van Voorhout, senior onderzoeker Rule of Law aan The Hague Institute voor Global Justice: 'Een voorstel daartoe stuitte op het veto van Rusland en China, en er is geen enkele reden om te denken dat het een volgende keer wel lukt.'

Mostafa Minawi, een Midden-Oostenexpert die verbonden is aan de Cornell Law School: 'Rusland zal nooit toestaan dat Assad aangeklaagd wordt, omdat het zelf ook wordt beticht van oorlogsmisdaden, zoals luchtaanvallen op ziekenhuizen van Artsen zonder Grenzen.'

Hoogleraar David Crane, als kenner van internationaal recht werkzaam aan de Syracuse University in New York, verzamelt al jaren met zijn studenten getuigenissen en ander materiaal. Hij leverde het ICC meer dan 14 duizend pagina's aan documentatie. 'Ik ben een supporter van het ICC. Dat Assad voor het hof verschijnt, is helaas geen optie meer. Een paar jaar geleden was het mogelijk geweest. Toen bemoeiden de Russen zich nog niet zo intensief met het conflict.'

2: Assad verschijnt voor een nog op te richten tribunaal

Er zijn deze eeuw tal van speciale tribunalen opgericht, voor oorlogsmisdaden gepleegd in landen als Sierra-Leone, Rwanda en Cambodja. Met een mandaat van de VN-Veiligheidsraad, of omdat nieuwe machthebbers ermee instemden. In het geval-Syrië is Rusland het struikelblok.

Minawi: 'Rusland heeft een stevige vinger in de pap bij het bereiken van een vredesakkoord. Het zal grote invloed hebben op de vorming van een nieuwe regering, om invloed en een militaire aanwezigheid in de regio te verzekeren. Van zo'n regering heeft Assad niets te duchten.'

Coster van Voorhout: 'Met een meerderheid van 123 staten in de Algemene Vergadering van de VN kan een speciaal tribunaal worden opgericht. Syrische juristen hebben zich ervoor ingezet, maar het is niet haalbaar gebleken.'

Crane: 'Ook buiten de VN om zijn er mogelijkheden. Een rechtbank in Syrië, of een door Arabische landen op te richten tribunaal. Maar beide opties zijn niet realistisch in de komende jaren.'

3: Assad gaat in ballingschap

Menig dictator met bloed aan zijn handen, van Idi Amin (Oeganda) tot 'Baby Doc' Duvalier (Haiti), kreeg elders asiel. Dat gebeurde in een tijd dat er nog geen internationale tribunalen en strafhoven waren. Is ballingschap anno 2016 een optie is voor Assad?

'In theorie wel', zegt Coster van Voorhout. 'Tot nog toe heeft Rusland niet laten blijken dat het Assad niet wil beschermen.' Minawi: 'Hij heeft meer keuzemogelijkheden dan Rusland. Andere voormalige Sovjetrepublieken bijvoorbeeld. Ook landen als Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten hebben er geen moeite mee om dictators onderdak te bieden.'

Crane daarentegen denkt dat Rusland 'zijn marionet' in Damascus wil houden. 'Hij moet aan de macht blijven. De Russen laten hem niet gaan.'

De voormalig Oegandese dictator Idi Amin in 1975 in Kampala. Beeld epa

4: Hij blijft aan de macht

Stel, een vredesregeling pakt uit in het voordeel van Assad: hij krijgt amnestie. Een recent voorbeeld van een vredesakkoord met een amnestieregeling is dat tussen de rebellenbeweging FARC en de Colombiaanse regering. Juist die amnestie was voor een meerderheid van de Colombianen niet te verkroppen.

'Ik kan me geen regeling voorstellen waarbij de rebellen akkoord gaan met amnestie voor Assad', zegt Jill Coster voor Voorhout. Behalve de rebellen, onmisbare partners voor een vredesregeling, zullen 'ook slachtoffers, nabestaanden en mensenrechtenorganisaties druk uitoefenen op de internationale gemeenschap om Assad te bestraffen', aldus Ohlin.

De rebellen verkeren weliswaarals onderhandelaars 'in een zwakke positie' en en 'zijn niet bij machte vervolging af te dwingen,' stelt Miniwi. 'Maar ze zullen alleen instemmen met een akkoord als er een einde komt aan de Assad-dynastie die het land dertig jaar heeft geterroriseerd.'

'Niets is onmogelijk', zegt Crane, sprekend uit ervaring. Als aanklager bij het Speciaal Hof voor Sierra Leone wist hij de Liberiaanse oud-president Charles Taylor achter de tralies te krijgen. Taylor werd in 2003 aangeklaagd wegens grove misdaden die hij en zijn rebellen hadden gepleegd tijdens de burgeroorlog in buurland Sierra Leone, eind vorige eeuw.

Crane: 'Taylor had niet verwacht dat hij ooit ter verantwoording zou worden geroepen. In 2013 werd hij in hoger beroep veroordeeld tot 50 jaar cel. Hij zit de straf nu uit in Groot-Brittannië. Soms is er veel tijd nodig voordat gerechtigheid overwint.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden