Reportage

Zakt Twente weg in z'n zoutgaten?

In de Twentse ondergrond zitten gaten zo groot als voetbalstadions die het gevolg zijn van zoutwinning. Die gaten moeten worden gevuld, maar waarmee?

Beeld Marcel van den Bergh

Voor wie nergens van afweet, ziet het veldje aan de Enschedese Havenstraat in het buitengebied van Hengelo eruit als niks bijzonders. Een rommelige akker met uitgebloeide zonnebloemen tussen onkruid. Tot Robin Wessels, raadslid van GroenLinks in Enschede, zijn mobieltje erbij pakt met een foto van het precies hetzelfde stukje uit 1991.

Op de foto is het landje ingezakt tot een grote kuil. Het asfalt van de weg ernaast is gebarsten en afgebrokkeld. Dit is het 'Gat van Hengelo', waar 24 jaar geleden de bodem inzakte toen het plafond van een ondergrondse zoutholte het begaf. Die holte is ontstaan door de zoutwinning in het gebied.

Wat gas is voor Groningen, is zout voor Twente. Al sinds 1919 wordt in de driehoek tussen Hengelo, Enschede en Boekelo zout gewonnen. Aanvankelijk door de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie, tegenwoordig door AkzoNobel. Overal in het landschap staan groene 'zouthuisjes' waarmee water in ondergrondse zoutlagen wordt gepompt. Het zout lost op in het water, de pekel wordt naar de fabriek gepompt waar het water wordt verdampt tot het zout overblijft.

Waar het zout heeft gezeten, blijft een holte achter. Zodoende is door bijna een eeuw zoutwinning de bodem hier uitgehold tot een gigantische ondergrondse gatenkaas. Volgens onderzoek van AkzoNobel liggen in het gebied rond de zoutfabriek in Hengelo 270 'zoutcavernes', zo groot als een voetbalstadion, op 350 tot 400 meter diep. Met de meeste is niks aan de hand: die liggen diep genoeg en zijn stabiel. Maar 62 cavernes zijn 'potentieel instabiel', dat wil zeggen dat ze zouden kunnen instorten en tot grondverzakking kunnen leiden, zoals gebeurde bij het Gat van Hengelo. Bij 22 cavernes kan dat ernstige gevolgen hebben, bijvoorbeeld omdat ze onder een snelweg, een hoogspanningsmast of bedrijven liggen.

Instorting kan worden voorkomen door de holtes te vullen met iets anders. AkzoNobel heeft daar kalkslurry voor, een reststof van de zoutproductie. Maar daar is te weinig van en het komt te langzaam beschikbaar: alle zwakke cavernes vullen met zoutslurry zou 150 jaar duren. Zo lang kan AkzoNobel niet wachten. Vullen met gewoon zand en cement is te duur; cement kost evenveel als het zout dat uit de grond wordt gehaald.

Vliegas

AkoNobel denkt de oplossing te hebben gevonden in vliegas, een giftig as dat wordt afgevangen uit de rookgassen van afvalverbrandingscentrales. Het idee is om vliegas te mengen met vloeibaar cementafval. Die wordt in de cavernes gespoten en hardt daar uit. Bij wijze van proef wil AkzoNobel beginnen met drie zoutcavernes te vullen onder het bedrijfsterrein van de Twentse afvalenergiecentrale Twence. Wel zo gemakkelijk: niet alleen produceert Twence zelf vliegas, de twee bedrijven zijn ook praktisch buren.

Het mes snijdt aan twee kanten. Voor Twence is het een handige manier om van zijn vliegas af te komen. Voor AkzoNobel is het een goedkope vulstof, want vliegas is een 'stof met negatieve waarde', aldus Twence-woordvoerder Lars Wormgoor. Om van zijn vliegas af te komen moet Twence nu geld bij leggen, zo'n 75 tot 160 euro per ton. Om de plannen te verwezenlijken is een wijziging van het bestemmingsplan nodig, onder andere voor de bouw van een fabriek waar de vulstof gemengd kan worden. Daar gaat de gemeente Enschede over. Maar een aantal partijen in de Enschedese gemeenteraad vraagt zich of het wel slim is om giftig afval in de grond te stoppen.

Diesel in zoutcaverne

AkzoNobel is in oktober begonnen met het pompen van gasolie in oude zoutcavernes onder de Marssteden. Het gaat om een proef. De olie die wordt opgeslagen is van het Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten en maakt deel uit van de strategische olievoorraad voor Nederland in geval van crisis. Die wordt beheerd door Economische Zaken. Over de proef was onrust ontstaan omdat vorig jaar bij een soortgelijk project in Duitsland olie is gelekt.

De SP, de Partij voor de Dieren en GroenLinks zijn een petitie begonnen tegen het vullen van zoutcavernes met vliegas onder de leus: 'Onze bodem is geen afvalbak.' Vliegas zit vol zware metalen en dioxines, zegt GroenLinks- raadslid Wessels. De vraag is of dat op termijn niet uitspoelt naar de bodem.

Laboratoriumonderzoek en uitstroomtesten hebben aangetoond dat het risico daarop verwaarloosbaar is. De vulstof bevat maximaal 2 procent aan giftige componenten die door het mengsel worden geïsoleerd. Geologisch gezien zijn er geen redenen om te zeggen dat deze methode onverantwoord is, zegt Robert Hack, geoloog aan de Universiteit Twente.

De bodem in het gebied is stabiel, bovendien fungeert de achtergebleven zoutlaag in de cavernes als extra isolatie. 'Daarin zit het redelijk veilig opgeborgen.' Volgens de Milieu Effect Rapportage uit 2013 zijn er geen milieuhygiënische risico's op een tijdschaal van 'ten minste tienduizend jaar'.

Maar dat zegt Wessels niet zoveel. 'Wat er aan onderzoek is gedaan zijn laboratoriumtesten. We hebben het hier over gaten zo groot als een voetbalstadion. Niemand weet hoe die zich houden over een periode van tienduizenden jaren.' De oplossing die AkzoNobel voor ogen staat is onomkeerbaar, benadrukt hij: als het spul eenmaal in de grond zit, kan het er niet meer uit. 'Al was het 99,9 procent veilig, dan nog weet je het nooit zeker.'

Voor het vliegas van de dertien afvalenergiecentrales in Nederland zijn nu twee verwerkingsmethoden. Een deel wordt gemengd in cementplaten en opgeslagen op de Maasvlakte. Een ander deel wordt verpakt in 'big bags' en gebruikt om mijngangen van oude Duitse zoutmijnen mee te stutten.

Vliegas gebruiken als vulmiddel voor zoutcavernes is een wereldprimeur en zou ook voor andere afvalcentrales aantrekkelijk kunnen zijn. Maar twee problemen - hoe vullen we zoutcavernes en hoe komen we van vliegas af - worden hier toch iets te gemakkelijk verbonden, vindt Ruud Pleune van Natuur en Milieu Overijssel. 'Moet het zo goedkoop mogelijk, dan is vullen met vliegas wellicht de beste keuze. Maar dit is iets wat je voor duizenden jaren doet. Daar mag je als samenleving wel even goed naar kijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden