Zakkenvullers!

We leven in een dramademocratie en populisme is een logische pendant van een uit het lood geslagen democratie

Een film over de kloof tussen burgers en bestuur moet met deze scène beginnen: zeshonderd mensen als publiek bij een raadsvergadering in een probleemwijk. Ze zitten allemaal urenlang zoet te luisteren, in de raadszaal en in nog drie andere zaaltjes waar we met videoschermen kunnen meekijken. Soms wordt er wat gemord, maar het grootste deel van de tijd kun je een speld horen vallen.

Snode plannen
Er zal worden besloten over de plannen voor afbraak en nieuwbouw (‘herstructurering’). Groepen bewoners en sommige oppositiepartijen hadden daartegen actie gevoerd en al deze bewoners opgetrommeld. Ze fulmineren tegen de snode plannen en vooral tegen de mensen die als het brein erachter gelden.

Woningbouwcorporatiedirecteuren en wethouders worden afgeserveerd als arrogante egoïstische zakkenvullers, die hun eigenbelang najagen over de hoofden van bewoners. Na een paar uur krijgen de wethouders de gelegenheid te reageren. Die bedanken voor de eer. Na aandringen van een raadslid komt er een antwoord op één specifiek vraagje, aan betoog is geen behoefte.

De ideale openingsscène voor een film over burgers en bestuur. Met burgers die in de argumenten van het bestuur slechts vuile listigheid zien. Die zich niets kunnen voorstellen bij de gedachte dat het bestuur het algemeen belang nastreeft, of zelfs maar meerdere belangen tegen elkaar afweegt. Het publieke belang bestaat in dit wereldbeeld niet: er zijn alleen botsende belangen en minder machtigen trekken aan het kortste eind. Bestuurders zijn in de ogen van burgers niet alleen egocentrisch maar ronduit slecht.

Aantijgingen
Daar tegenover het bestuur, dat het niet eens nodig vindt zich tegen deze aantijgingen te verweren. Dat blijkbaar het volk, in vele honderden verzameld om naar hen te luisteren, niet eens belangrijk genoeg vindt om één zin tegen uit te spreken. Wat hun redenen ook mogen zijn: het komt arrogant over. Waarom vroeg er niet ten minste eentje: ‘Wat bedoelt u met zakkenvullen? Denkt u dat ik geld van de woningbouwcorporatie ontvang voor deze plannen? U verdenkt mij dus van fraude?’ Toelichten en onderbouwen of intrekken, dat zouden de enige twee smaken moeten zijn.

Typisch populisme, zou de Franse politicoloog Pierre Rosanvallon zeggen. Populisme is een logische pendant van een uit het lood geslagen democratie, betoogt hij (Counterdemocracy 2008). Populisme is ten eerste een perversie van de representatieve democratie, door het volk als één voor te stellen en alles te verjagen wat dat beeld verstoort: migranten, elites, deskundigen. Anders-zijn wordt gediskwalificeerd in morele termen: de elite is corrupt, wethouders zijn zakkenvullers, immigranten zijn onaangepast.

Populisme is ook een pervertering van de drie vormen van tegendemocratie die een vitale democratie kenmerken: waakzaamheid, soevereiniteit en evaluatie. Het is geperverteerde waakzaamheid: permanente en dwangmatige stigmatisering van het heersend gezag, die meer te maken heeft met de wil om te vernietigen dan met scherpzinnige kritiek. Populisme is ook geperverteerde soevereiniteit van het volk dat zichzelf wel kan regeren en geen vreemde machten duldt. Maar dan puur negatief. Blijf met je tengels van onze buurt, die moet blijven zoals hij was.

Gevangen
Als hoeders van zuiverheid blijven populisten gevangen in het hier en nu, verstoken van toekomstgerichte ideeën en actieve kritiek. Populisme is ten derde ook pervertering van het (rechterlijke) oordeel. Het theater van de democratie is verworden tot een theater van wreedheid of een circus. Activisme is gereduceerd tot de aanklacht. Repressie, straf en stigmatisering zijn de enige vormen van rechtvaardigheid.

Kritiek, scepsis en wantrouwen zijn van instrumenten opgeblazen tot levensstijl. De tegendemocratie verdient versterking, vindt Rosanvallon, maar dan in constructieve zin. Via publieke verantwoording van de besluiten van rechters bijvoorbeeld. Versterking van de ombudsman, burgerinitiatieven of kritische, dwarse adviesraden.

Hoe meer partijen de uitvoerende macht fatsoenlijk en inhoudelijk scherp houden en aanspreken, hoe minder er een patstelling ontstaat tussen populisten en de zittende macht. Maar met drama en emotie, want we leven nu eenmaal in een dramademocratie. Aldus mijn derde en laatste hoofdstuk voor het Handvest Verantwoordelijk Burgerschap.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden