Column

Zakendoen met Erdogan zonder vrienden te zijn

De vluchtelingendeal met Turkije is weinig fraai maar iets beters is niet voorhanden.

Erdogan: was al langer zichzelf... Beeld ap

Ik zag per livestream het Europees Parlement in actie, ditmaal over 'de vluchtelingendeal' met Erdogan. Het parlement moet instemmen met de voorgenomen afschaffing van de visumplicht voor Turken, in ruil voor het terugnemen van asielzoekers die aanspoelen in Griekenland. Ik weet dat de europarlementariërs veel macht hebben tegenwoordig. Maar het blijft een parlement op één been. Sprekers leggen stuk voor stuk hun verklaringen af. Twee minuten spreektijd. Het kan me ontgaan zijn, maar ik hoorde niemand die het opnam voor de deal. In elk geval ontbrak het debat om posities te verhelderen.

Niemand is hier aan een regering gebonden, dus is er in het Europees Parlement weinig animo om nare besluiten voor je rekening te nemen. En zo is die vluchtelingendeal van niemand. Links is eigenlijk tegen omdat Europa vluchtelingen tegenhoudt; en rechts is tegen omdat Europa nog altijd vluchtelingen binnenlaat. Bij elkaar kwam het eigenlijk wel goed uit dat Erdogan zich deze dagen van zijn kwaaie kant laat zien, en stapelden de verklaringen zich op dat de gewenste visumvrijheid voor Turkije er op deze manier echt niet kan komen.

Hoe kort kan het politieke geheugen zijn. De deal is van 18 maart, nog geen twee maanden geleden. Even opfrissen: in december kwamen er dagelijks zesduizend migranten aan in Griekenland. Lesbos alleen heeft er de tweede helft van vorig jaar een half miljoen ontvangen. De Europese paniek was totaal. In Nederland stroopte de staatssecretaris stad en land af op zoek naar bedden. Schengen was op sterven na dood, de kranten stonden vol over de honderden miljarden die de terugkeer van de binnengrenzen zou kosten. En nu? Nog geen 140 asielzoekers komen er per dag aan, en het aantal daalt nog steeds.

Ik sprak de Duitser Gerald Knaus. Hij is directeur van de denktank ESI, European Stability Initiative, en de architect van de deal die door het leven gaat als Merkel-Samsom-plan. Dat plan heeft twee elementen: wie in Griekenland aankomt, gaat linea recta terug. En de EU neemt wel vluchtelingen op, maar aan de overkant, in Turkije, geselecteerd. Zodat Europa gaat over criteria, aantallen en bestemming. Geen verdrinkingsdoden meer, geen smokkelaars. Het veronderstelt de medewerking van Turkije en de bereidheid bij EU-landen om de last te verdelen. Een briljant plan, al zag ik er niks in omdat ik dacht dat de uitvoering vijf jaar zou gaan duren.

Knaus: zijn deal is van niemand... Beeld Hollandse Hoogte

Te vroeg gesomberd. Het werkte, en wel in twee maanden! Het is een doorslaand succes en we zijn niet in staat het te zien, zei Knaus vanuit Wenen door de telefoon. Mee eens. Volgende week wordt er gedebatteerd in de Tweede Kamer en ook daar zal de verontwaardiging op volle toeren draaien. Over het landarrest van Ebru Umar en over Erdogan in het algemeen. Maar stel je eens voor dat deze deal alsnog mislukt, zei Knaus. Dat de Europese politici naar de bevolking moeten met de mededeling: we zijn in een jaar niet in staat geweest dit probleem op te lossen. Nu zijn er een miljoen vluchtelingen. Straks twee miljoen, drie of vier? De middenpartijen moeten dit oplossen. Anders gaan straks de extremen het doen. En die staan te trappelen.

Knaus is minder boos op Turkije dan op Europa dat zijn afspraken niet nakomt. Hij wijst op het eiland Chios, waar nu twee EU-ambtenaren tweeënhalfduizend asielaanvragen moeten beoordelen. Sinds 18 maart is er niet één dossier afgerond. Niemand afgewezen, ook niemand toegelaten. De beloofde hervestiging vanuit Turkije: tot dusver zijn er symbolisch een paar honderd mensen overgevlogen naar Europa. Het schiet geen bal op.

Uiteraard is Erdogan een naargeestige gesprekspartner. Een halve burgeroorlog tegen de Koerden laat zich niet wegpoetsen. De sluiting van kranten ook niet, net als de absurde straffen voor journalisten of de Turkse lange arm in onze richting. Maar hoe nieuw is dit? Ik heb de indruk dat de verslechtering wordt aangedikt, omdat beginselvast nee zeggen prettiger is dan samenwerken met een afkeurenswaardig regime.

Zo horen we nu dat de 'goede' Davutoglu het veld moest ruimen, door toedoen van de 'slechte' Erdogan die deze deal niet wil. Wie het laatste boek van Betsy Udink las, wist dat Erdogan al langer zijn eigen zelf is. 'Een bruut, een dictator, een padisjah (heer der koningen)'. Erdogan zelf noemde democratie ooit 'een tram we rijden mee tot waar we moeten zijn en dan springen we eraf'. Hoogleraar turkologie Erik-Jan Zürcher stuurde deze week zijn gouden medaille naar Ankara terug. Hij gaf toe dat al een tijd gaande is wat hij niet wilde zien. Wensdenken, zegt hij nu.

Het was kortom al geen vrolijke deal en dat is het nog steeds niet. Een serieus alternatief ontbreekt domweg. Stoere vrienden zeggen dat Europa zelf zijn buitengrens moet bewaken. Grenzen dicht à la Australië en alle migranten terugsturen. Maar ook Australië heeft afspraken gemaakt met andere landen die migranten accepteren, net als Spanje en Marokko dat hebben gedaan. Ze moeten ergens heen.

Ik ben dol op Ebru Umar, wat niet wegneemt dat diplomatie beter werkt met stroop dan met schelden. Zakendoen met Erdogan betekent niet dat we vrienden hoeven zijn. We hoeven hem geen 'indrukwekkende leider' te noemen, zoals SPD-leider Sigmar Gabriel onlangs deed tegenover Erdogans Egyptische collega-dictator Sisi. Vanuit Egypte wordt de volgende bootjes-armada in Europese richting verwacht, vandaar.

Europa mag van mij het visumvrij reizen voor Turken dwarsbomen, maar dan wel graag de gevolgen overzien. We kunnen niet langer marineren in onze waarden, en tegelijk hopen dat dit varkentje zichzelf wast. Want dat zal niet gebeuren. We moeten zaken doen met Erdogan.

Umar: landarrest en boosheid... Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden