Zak geld betekent niet vanzelf meer leraren

Volgens de leerkrachten in het basisonderwijs is meer geld de oplossing voor het lerarentekort. Want hogere lonen maken het vak aantrekkelijker. Maar is dat wel zo? Het eerste deel van een serie in de aanloop naar de staking van basisschoolleraren.

Het onderwijs kreeg 1,4 miljard euro per jaar extra, maar dat kwam niet terecht bij de docenten.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het Andreas College zoekt een docent informatica. De middelbare school in Katwijk biedt leuke collega's 'ontplooiingsmogelijkheden' en een salaris volgens de cao. En o ja, een 'welkomstpremie' van 10 duizend euro.

Het is een onorthodoxe oplossing voor een probleem waarmee veel scholen worstelen: een groeiend tekort aan leraren. Vooral in het basisonderwijs dreigt zich de komende jaren een peilloos zwart gat af te tekenen. Nu al is er een tekort van zo'n negenhonderd docenten; als er niets verandert, loopt dat in 2025 naar de tienduizend.

In het voortgezet onderwijs is het gebrek aan docenten (nu circa vijfhonderd) minder groot en loopt het vooral een stuk minder hard op. Maar voor vakken als wiskunde, scheikunde en Duits is het ook nijpend - getuige de school in Katwijk. Behalve voor de informaticadocent werd onlangs ook voor een docent scheikunde en wiskunde een bonus van 10 duizend euro uitgeloofd.

Wat gebeurt er als het niet op tijd lukt voldoende docenten te werven? De Volkskrant onderzoekt of de gaten zijn te te stoppen met bijvoorbeeld grote groepen van honderd leerlingen, met een vierdaagse schoolweek of met videolessen.

Maar eerst de meest voor de hand liggende oplossing: geld. Kan het lerarentekort worden aangepakt met hogere salarissen?

De komende jaren dreigt een flink lerarentekort te ontstaan. Wat gebeurt er als het niet lukt om op tijd nieuwe docenten te werven? In aanloop naar de staking van basisschoolleraren op 27 juni verkent de Volkskrant acht onorthodoxe oplossingen voor het tekort. Vallen de gaten daarmee te vullen? En lijdt de kwaliteit van de lessen er niet onder? Alle afleveringen uit deze serie leest u hier.

Voor tips en suggesties: mail naar onderwijs@volkskrant.nl

Vraag het aan juffen en meesters in het basisonderwijs en het antwoord is volmondig ja. Volgende week dinsdag staken veel leraren in het primair onderwijs. Ze willen minder werkdruk en salarissen die gelijk zijn aan die van docenten in het voorgezet onderwijs. Niet alleen voor zichzelf, ook om het vak aanlokkelijk te maken voor nieuwe leraren. Kosten: zeker 1,8 miljard euro per jaar.

'Het is simpel', zegt Thijs Roovers van PO in actie, de drijvende kracht achter het protest. 'Er moeten meer scholieren kiezen voor de pabo. Daarvoor moet het beroep aantrekkelijker worden.' En daarom moeten de salarissen fors omhoog. 'Docenten zitten nu 30 procent onder een marktconform salaris bij een hbo-opleiding.'

Is het inderdaad zo simpel? Helaas niet. 'Verwacht geen wonderen van een salarisverhoging', zegt Frank Cörvers, hoogleraar onderwijsarbeidsmarkt aan de Universiteit van Tilburg en Maastricht. '1,8 miljard euro erbij is een te groot bedrag voor de overheid om in één keer uit te trekken. Bovendien: daar heb je niet onmiddellijk meer leraren door.'

1,8 miljard euro per jaar zou het kosten om de salarissen van de leerkrachten in het basisonderwijs gelijk te trekken met die van hun collega's in het voortgezet onderwijs.

Beeld de Volkskrant

Investeer in studiebeurs

Natuurlijk, een hogere beloning maakt het vak interessanter. De 'stille reserve', mensen met een lerarenopleiding die niet in het onderwijs werken, kan verleid worden weer voor de klas te gaan staan. Maar, zegt Cörvers, de lonen moeten flink omhoog. 'Denk aan zeker 200 tot 400 euro boven op het bruto loon.'

Bovendien is onzeker hoe groot het effect zal zijn. Onderzoek toont aan dat hogere salarissen meer leraren kunnen trekken, maar niet in elke situatie en niet altijd evenveel.

Een effectievere maatregel is volgens Marc van der Meer, bijzonder hoogleraar onderwijsarbeidsmarkt aan de Universiteit van Tilburg, investeren in pabo's. Bijvoorbeeld door tijdelijk de studiebeurs weer in te voeren voor leraren in opleiding, zodat ze niet hoeven te lenen.

Het punt is: het duurt minimaal vier jaar voor zo'n investering zich uitbetaalt. Van der Meer: 'Een iets snellere oplossing is om een traject op te zetten waarmee studenten psychologie of pedagogiek direct na hun studie kunnen worden ingezet als onderwijsassistent.' Wil je toch de lonen ophogen, zegt de Tilburgse hoogleraar, sleutel dan vooral aan de salarissen van starters. 'Dat zijn uiteindelijk de mensen die je wilt trekken.'

Er is nog een fundamenteler probleem als het gaat om investeringen in het onderwijs: geld lijkt er soms in het niets op te lossen. 'Geef niet zomaar geld aan het onderwijs', zegt Frans van Haandel, 'dat is geld storten in een bodemloze put.'

Van Haandel is wiskundeleraar op een middelbare school in de provincie Utrecht. Hij zag daar van dichtbij hoe overheidsgeld niet altijd terechtkomt waar het voor bedoeld is. Samen met Hans Duijvestijn, een gepensioneerde Tilburgse econometrist, ging hij op onderzoek uit.

Red de leraar: overleven in het onderwijs

De komende jaren dreigt een flink lerarentekort te ontstaan. Wat gebeurt er als het niet lukt om op tijd nieuwe docenten te werven?

In aanloop naar de staking van basisschoolleraren op 27 juni verkent de Volkskrant acht onorthodoxe oplossingen voor het tekort. Vallen de gaten daarmee te vullen? En lijdt de kwaliteit van de lessen er niet onder?

Voor tips en suggesties: mail naar onderwijs@volkskrant.nl

Honderden miljoenen niet naar extra banen

De afgelopen twintig jaar zijn de uitgaven aan het onderwijs fors gestegen: elk jaar kwam er 1,4 miljard euro bij. Dat was onder andere bedoeld voor kleinere klassen, betere salarissen en meer leraren. Wat is er met het geld gebeurd, vroegen de twee mannen zich af. Het ministerie van Onderwijs was ook benieuwd en leverde de benodigde gegevens.

Na een half jaar waren Van Haandel en Duijvestijn eruit: 'Niets van het extra geld heeft geleid tot de inzet van meer docenten. Niets ervan is gegaan naar kleinere groepen. Niets is gegaan naar een hoger salaris voor de docenten.' Integendeel: het aantal docenten is de afgelopen jaren gedaald ten opzichte van het aantal leerlingen, de gemiddelde groepsgrootte is gestegen en het reële salaris van docenten is niet gestegen.

Waaraan het dan wel is besteed? Van Haandel: 'Dat moet nu worden uitgezocht.' Het ministerie van Onderwijs bestudeert de cijfers van de twee onderzoekers. Vaststaat dat de zij niet de eersten zijn die concluderen dat onderwijsgeld niet altijd goed terechtkomt. Robert Sikkes, hoofdredacteur van vakbondstijdschrift Onderwijsblad, beschreef twee jaar geleden hoe honderden miljoenen, bedoeld voor extra banen in het basisonderwijs, aan allerlei zaken werden uitgegeven, maar niet aan banen.

De lupsum

Adviesbureau Berenschot kwam in mei tot een vergelijkbare conclusie na een onderzoek naar financiën van basisscholen. Schoolbesturen besteden geld dat voor personeel bedoeld is aan onderhoud van het schoolgebouw: schoonmaak, elektra, digitale borden. Scholen zeggen dat ze wel moeten: ze krijgen structureel te weinig middelen.

De oorzaak van het wegsijpelende geld is volgens wiskundeleraar Van Haandel simpel: 'De lumpsum.' De overheid geeft scholen sinds de jaren negentig de vrijheid hun geld te spenderen zoals ze zelf willen: ze krijgen in een keer een smak geld. Het gevolg is, volgens Van Haandel, dat niet duidelijk is waaraan dat wordt uitgeven.

Heeft extra geld om het lerarentekort te bestrijden dus geen enkele zin? Toch wel, zegt Van Haandel: besteed het geld specifiek. Bijvoorbeeld aan meer uren voorbereidingstijd per les voor docenten. 'Die zijn nu vastgelegd in de cao. Als je die aanpast, kun je de werkdruk verlichten. Dat maakt het werk ook aantrekkelijker.'

Liever voor de klas dan zijn vrouw helpen met ramen zemen

Thuiszitten en zijn vrouw helpen, dat is niks voor de gepensioneerde leraar mechanische techniek. Daarom behoort Joop Kersten tot het toenemende aantal 65-plussers dat zijn oude vak weer heeft opgepakt. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden