Zachtaardige man in harde wereld verlangde boven alles erkenning

Als coach van het militaire elftal schopte hij het tot de trainer van het grote Oranje. Hij zat zelfs op de bank tijdens de WK-finale van '78. Maar was hij de baas of toch Ernst Happel?

Als het Nederlands elftal op het WK in 1978 in Argentinië op doelsaldo aan vroegtijdige uitschakeling is ontsnapt, grijpt de KNVB-directie in. Assistent Jan Zwartkruis moet het overnemen van bondscoach Ernst Happel, die voor het WK als supervisor is aangesteld. Onder regie van Zwartkruis verliest het opgebloeide Oranje in de macabere ambiance van een militaire dictatuur de finale tegen Argentinië. Die lezing van de donderdag overleden legerofficier is gekleurd door de tijd en mede ingegeven door rancune.


Het is de tragiek geweest van Zwartkruis dat hij niet het krediet kreeg voor zijn invloed op de doorstart van de gerenoveerde ploeg. Het hielp ook niet dat de voormalige coach van het militaire elftal zijn rol groter maakte naarmate de jaren vorderden. In zijn in 2008 verschenen autobiografie Kapitein van Oranje rekende Zwartkruis niet alleen genadeloos af met Happel, hij pleegde tevens karaktermoord op de in 1992 overleden bondscoach.


Happel had als trainer van onder meer Feyenoord een welhaast mythische status opgebouwd. Maar hij leefde in zijn eigen wereld en verschool zich volgens Zwartkruis achter drank en sigaretten. Happel kon er eigenlijk niets van, betoogde Zwartkruis in zijn boek. Hij sprak niet met spelers, greep niet in toen Oranje tijdens het WK ontspoorde en was bovendien een schuinsmarcheerder, die er andere normen en waarden op na hield dan zijn rechtlijnige assistent.


Het 'Pact van Cordoba' is altijd omgeven geweest door een waas van geheimzinnigheid. Werd Happel alleen nog gedoogd als de eindverantwoordelijke toen de kern van de WK-ploeg uit 1974 vier jaar later faalde in de eerste ronde van het WK? Piet Wildschut, die na het bedankje van Johan Cruijff als reserve mee mocht naar Argentinië, noemde Zwartkruis bij de presentatie van zijn autobiografie 'de enige bondscoach in 1978'.


In een botsing van culturen én karakters wekte Happel aanvankelijk de indruk dat hij de greep op het team had verloren. Bij zijn afscheid als bondscoach in 1981 sprak Zwartkruis in Vrij Nederland nog genuanceerd over de wanhoop van Happel, die zijn assistent zelf naar voren zou hebben geschoven voor het duel met Oostenrijk, in de tweede ronde van het WK. 'Jan, voor Oostenrijk machts du die coaching. Je spreekt beter Nederlands en kent de jongere spelers beter.'


Op zijn Happels was doelman Jongbloed uit de basis gezet. 'Du Lange, auf die Tribune', was de uitleg geweest, waar Zwartkruis voor een meer communicatieve benadering wilde kiezen. Jongbloed keerde voor de finale terug in het team nadat Schrijvers geblesseerd was geraakt.


In 1981 constateerde Zwartkruis dat Happel wel degelijk de touwtjes in handen hield. In zijn boek zette Zwartkruis de Oostenrijke coach echter weg 'als een totaal verknipte geest'. Toch voelde Zwartkruis de tijdsgeest net zo slecht aan als de bondscoach, die de protesten tegen het WK in Argentinië niet serieus nam.


Ook tot woede van Zwartkruis riepen de cabaretiers Bram Vermeulen en Freek de Jonge met hun 'aksieprogramma' Bloed aan de Paal de spelers op tot een boycot. Nederland moest niet voetballen in de martelkamers van het regime van dictator Videla.


Met een klaroenstoot wilde Zwartkruis zich alsnog bevrijden uit de schaduw van Happel. Diens zoon Ernst jr. constateerde voor het EK in 2008 schamper dat Zwartkruis zichzelf overschatte. 'Wie is Zwartkruis? Je had in die tijd twee grote trainers, Michels en Happel. Zonder mijn vader had Oranje nooit de finale van het WK in '78 gehaald. Kein Geloel, beter had pa het niet kunnen zeggen.'


Zo bleef Zwartkruis schipper naast God, tot zijn 87ste.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden