Zacht op de persoon, hard op de inhoud

Zijn voorbeelden zijn Margaret Thatcher en Winston Churchill, maar verder is Mark Rutte alles behalve een oude regent. 'Dingen moeten anders.'

Na afloop van zijn vmbo-les maatschappijleer op het Haagse Johan de Witt-college heeft meester Mark Rutte op vrijdag 1 oktober een gesprek met zijn rector. Hij wil de volgende les verzuimen. 'Ik moet naar de koningin.' Een roosterwens heeft Rutte ook nog: of hij de komende jaren kan lesgeven op donderdag in plaats van op vrijdag? 'Ik heb straks elke vrijdag een vergadering.'


Rector Kars Veling, oud-fractieleider van de ChristenUnie, denkt grinnikend aan het gesprek terug. 'Hij bedoelde de ministerraad op vrijdag. Nee, die kon hij niet even verzetten.' Maar het doceren opgeven nu hij premier wordt? Geen haar op zijn hoofd. De vmbo-klas houdt haar bekende meester.


'Het is geen stunt of bevlieging', zegt Veling. Rutte meldde zich in het voorjaar van 2008. Op dat moment stond de VVD op twaalf zetels in de peilingen. Rita Verdonk, de nummer twee die hij net uit de partij had gezet, scoorde virtueel ruim het dubbele. Het was überhaupt de vraag of Rutte de clash zou overleven en de partij bij elkaar kon houden.


'Het is typisch Mark', zegt zijn vertrouwelinge Edith Schippers, de afgelopen weken secondante in de onderhandelingen en vermoedelijk minister in zijn nieuwe kabinet. 'Een ander gaat een uurtje hardlopen. Mark krijgt er energie van heilige huisjes bij pubers omver te blazen.'


Rutte (43) heeft naar verwachting nog een halve week nodig, voor hij als eerste naoorlogse liberale premier naast koningin Beatrix op het bordes staat. Wat voor minister-president zal Mark Rutte blijken? Is hij de juiste man op de juiste plaats? Of heeft hij juist pech met de wankele constellatie, waarbij één zieke of eigenwijze parlementariër het kabinet kan laten vallen? Welke eigenschappen maken hem geknipt voor de hoogste politieke functie en welke juist niet?


Vrienden en collega's voorspellen dat hij in no time zijn voorganger Jan Peter Balkenende doet verbleken. Rutte zal proberen het momentum van de economische crisis ten volle te benutten, en Nederland in de kern te veranderen. 'Mark voelt de tijdgeest goed aan,' zegt vriend en europarlementariër Derk Jan Eppink. 'Hij moet een golf van ontevredenheid kanaliseren naar een positief gevoel, nieuw elan uitstralen.' Onuitgesproken zal Rutte het verschil willen markeren met de acht politiek rommelige Balkenendejaren, zo taxeren zijn politieke intimi.


Wie Rutte leert kennen, valt in de eerste plaats zijn innemendheid op. Allervriendelijkst, een tikje gebogen stelt hij zijn gesprekspartner op zijn gemak. Als Rutte iemand één keer heeft ontmoet, wordt iedere volgende begroeting steevast gevolgd door een voornaam.


Rutte is gewoon, doodgewoon eigenlijk, toegankelijk en spreekt Nederlands zoals de man in de straat. 'Als premier zal hij in zijn eigen huis blijven wonen', voorspelt Schippers. 'Mark blijft zijn eigen mensen ontmoeten en blijft naar de kroeg om de hoek gaan.' Volgens Laura Huisman, die als ambtenaar met hem werkte en nu bij de VVD-fractie het woord voert, is Rutte nog steeds verbaasd over zijn eigen bekendheid. 'Het gebeurt regelmatig', zegt ze, 'dan zitten we ergens en krijgt hij een kop koffie aangeboden. Zegt hij: 'Goh, zeker een actie ofzo?' Ik moet hem er echt op wijzen: 'Nee Mark, jij bent Mark Rutte. Dáárom.'


Meer dan zijn drie voorgangers is Rutte een communicator pur sang. 'Stevig zeggen wat je wilt' is zijn voornemen als premier, zo zei hij op de radio in Met het Oog op Morgen. Rutte lijkt in die zin uitstekend toegerust voor de Nederlandse politiek in de 21ste eeuw. Hij zal 'in ieder geval niet arrogant' regeren, stelde hij, waarmee hij ook iets zegt over de makke van menig voorgaand kabinet.


Rutte ziet 'het gebrek aan inspirerend leiderschap' als de belangrijkste oorzaak van de kloof tussen burgers en politiek, zei hij in 2006. Leiderschap betekent 'communicatief vermogen', en mensen op die manier warm krijgen voor vernieuwingen. Rutte zou op Tony Blair hebben gestemd als hij in Engeland had gewoond, en op Obama in de VS. Mensen als Margaret Thatcher, David Cameron en Winston Churchill zijn voorbeelden.


'Mark wil een andere premier zijn dan zijn voorgangers', zegt voormalig VVD-medewerker Eric Trinthamer. 'Hij wil alles goed uitleggen en zich direct tot het volk richten.'


Rutte zelf: 'Leiderschap is in de eerste plaats een puntje aan de horizon te schetsen.' Op weg naar dat puntje wil hij het beste uit mensen halen. Of, zoals hij het zelf zegt: 'hun full potential realiseren.'


Niet voor niets was hij personeelsmanager bij Unilever - Rutte is volgens zijn vrienden een people manager in de breedste zin van het woord. 'Mark wordt niet pootje gelicht omdat iedereen een band met hem heeft', zegt oud-VVD-Kamerlid Arend Jan Boekestijn. 'Neem die affaire met de Holocaustontkenning. Mensen gunnen Mark een tweede kans. Menig andere leider zou daarover zijn gestruikeld.' In een pleidooi voor de vrijheid van meningsuiting stelde Rutte in mei 2009 dat ook het ontkennen van de Holocaust 'moest kunnen' - hij kreeg de hele partij over zich heen.


Geen gezever

Edith Schippers was de afgelopen jaren Ruttes vicefractievoorzitter. Zijn stijl in de fractie was losjes, zegt ze, maar to the point. 'Mark geeft iedereen de ruimte, maar van gezever moet hij niets hebben. Je kunt je ei kwijt, maar als je de vorige spreker herhaalt, zal hij zeggen: heb je nog iets nieuws?'


Geen Balkenende - 'Mark houdt de regie graag zelf' - maar ook zeker geen Lubbers, die met iedereen 'meedacht' en wiens machtige arm tot in het laatste staatssecretariaat reikte. 'Maar de span of control met bewindslieden is heel anders dan in een fractie', zegt Schippers. 'Daar denkt Mark nu veel over na. Hij kijkt ook naar het buitenland.'


De nieuwe VVD-fractievoorzitter Stef Blok, Ruttes campagneleider bij de laatste verkiezingen, heeft wel een idee hoe Rutte zal opereren als voorzitter van de ministerraad. Hij heeft de ups en downs in Ruttes carrière meegemaakt. 'Op onze tocht door de woestijn', zoals Blok het noemt, zag hij Rutte voortdurend Kamerleden bellen. Bij problemen daagt hij hen uit zelf de oplossing aan te dragen. Blok: 'Rutte is geen technisch voorzitter. Hij is een coachend leider.'


'Mark is absoluut niet Lubberiaans', zegt ook Derk Jan Eppink. Rutte speelt open kaart, vindt hij. 'Hij is een kruising van Bolkestein en Wiegel. De standvastigheid van de eerste en de jovialiteit van de tweede. Mark kan ook met een knipoog naar de zaken kijken.'


De bewindslieden die Rutte meeneemt, moeten in zekere zin zijn evenbeeld zijn. In het eerder aangehaalde radio-interview stelt Rutte dat zijn ministers 'een beetje positief in het leven moeten staan, scherp moeten weten wat ze willen, maar er ook tegen kunnen als ze een keer niet hun zin krijgen.'


Rutte mag een goedgeluimde veertiger zijn, hij is wel door het leven geraakt. Op jonge leeftijd heeft hij zijn oudste broer en zijn vader verloren. Ook de ruzie met Rita Verdonk is een belangrijk hoofdstuk in de karaktervorming, stelt Derk Jan Eppink. 'Door zijn bijna-doodervaring met Verdonk is Mark mentaal enorm gegroeid. Vroeger praatte hij met iedereen mee, dat is voorbij.'


Tot zijn fractievoorzitterschap was Rutte de coming man, de wonderboy. Op z'n janboerenfluitjes loodste hij als staatssecretaris op Sociale Zaken de bijstandswet door de Kamer en verminderde hij het aantal Melkertbanen. Zijn stijl was voortdurend praten, ook met de tegenkrachten. Zo kreeg hij iedereen mee. 'Vriend en vijand zegt dat hij dat goed gedaan heeft', zegt Stef Blok.


Ook op het ministerie van Onderwijs wordt Rutte geroemd om zijn aanpak. Laura Huisman, destijds 'verbindingsofficier' tussen de Tweede Kamer en het departement, versleet zeven bewindslieden. 'Mark springt eruit, omdat hij dwars door de organisatie heen werkt. Niet alleen de directeuren-generaal, maar ook de jonge beleidsambtenaar. Dat werkte enthousiasmerend op alle ambtenaren.'


Lichte paniek

Zijn voormalige politiek assistent Bas van 't Wout schetst dat er in het begin lichte paniek onder jonge ambtenaren uitbrak als ze zomaar de staatssecretaris aan de telefoon kregen. 'Rutte liet ze langskomen. Hij wilde weten wat ergens mee werd bedoeld, of complimenteerde de ambtenaar voor een idee.' Ook zette hij jonge ambtenaren brainstormend aan een biertje. 'Bijvoorbeeld over hoe je studenten uit zichzelf naar een 9 kon laten streven, in plaats van de behoudende jacht op het eeuwige 6'je.'


Praten, praten, praten was ook de aanpak die het wegsturen van Rita Verdonk in 2007 tot een succes maakte. Zij had als nummer twee bij de verkiezingen in 2006 meer stemmen dan Rutte als lijsttrekker en eiste het leiderschap op. Ze flikte hem diverse streken, niettemin kwamen ze keer op keer weer lachend samen naar buiten. 'Mark heeft gewacht tot hij zeker wist dat het niet werkte', zegt Schippers. 'Als het had gewerkt, zo samen aan de top, was het goud voor de VVD geweest.'


Avond na avond ging Rutte het land in om afdelingen voor zich te winnen. Van 't Wout assisteerde Rutte op zijn tocht. 'Rita's aanvallen gingen alle perken te buiten. Maar Mark heeft net zo lang gewacht tot hij haar eruit kon gooien zonder dat er een scheuring of opstand uitbrak.' Van 't Wout herinnert zich dat een delegatie van de afdelingen meldde dat ze achter Verdonk aan zouden gaan, als zij uit de partij werd gezet. 'Mark ging rustig door met zijn plan. En zie het resultaat.'


Het zegt veel over Ruttes politieke fingerspitzengefühl. Ook het loslippige Kamerlid Boekestijn stuurde hij op het juiste moment weg.


Dat Rutte iets van psychologie begrijpt, blijkt ook bij de vorming van het nieuwe kabinet. Het CDA is bij de laatste verkiezingen gehalveerd, Rutte won en heeft de helft zoveel Kamerzetels. Toch gunt hij het CDA evenveel ministersposten als zijn eigen VVD. De verhouding op het bordes straks is zes-zes. Rutte geeft het CDA een blijk van vertrouwen, in de hoop het minderwaardigheidsgevoel bij de achterban weg te poetsen. Het CDA steekt immers ver zijn nek uit door deelname aan een regering met gedoogsteun van Geert Wilders.


Ook over 'nieuwe politiek' heeft Rutte nagedacht. Afgelopen zomer, tijdens de mislukte onderhandelingen over Paars-plus, schetste Rutte hoe ministers zouden moeten regeren. 'Mark heeft geen hogere filosofische neigingen', zegt een onderhandelaar van destijds. 'Geen partij-ideoloog, geen Ab Klink. Maar hij is allesbehalve een oude regent. Dingen moeten anders.'


Collegiaal bestuur wil hij. Het liefst zou Rutte zien dat zijn ministers 'vanuit de Trêveszaal' regeren. Dat opperde hij tijdens de onderhandelingen. 'Het mag niet ieder voor zich zijn, om de belangen van ministeries te behartigen. Het moet als groep, voor Nederland.' Rutte gruwt van het idee dat ministers alleen nog maar teksten prevelen die de secretaris-generaal hen aanreikt.


Vragenuurtje

Rutte is goed in het politieke debat. 'De fractie zit in de Kamerbankjes te smullen', zegt oud-collega Boekestijn. In 2002 op Sociale Zaken veerde hij op als hij op dinsdag naar het Vragenuurtje mocht, herinnert een ambtenaar zich. 'Dan was het: hé leuk, Kamervragen! De meeste bewindslieden hebben daar een broertje aan dood.' Laura Huisman, die Rutte op Onderwijs vergezelde naar Kamerdebatten: 'Mark heeft absoluut geen dedain voor het parlement. Als we naar het Binnenhof reden, zei hij nogal eens: 'Dit is een functioneringsgesprek.'


Het is meegenomen, zijn liefde voor het politieke spel. Met een kabinet van 52 zetels zal Rutte in de Tweede Kamer kind aan huis worden. Hij is zich ervan bewust, zei Rutte op de radio. 'Het betekent dat je tegelijkertijd de hand uitsteekt naar de PVV, maar ook naar partijen als de PvdA, GroenLinks, D66 en zelfs de SP en de ChristenUnie.' De nieuwe premier moet goed kunnen luisteren om tot meerderheden te komen.


Edith Schippers: 'Krapper kan het niet, een minderheidskabinet met gedoogsteun dat leunt op een meerderheid van één zetel. Ieder mens zou er van wakker liggen. Mark niet. Als er één mens in Nederland is die dit kan, is het Mark Rutte.'


En toch, Rutte zette de oppositie een maand geleden ruw op afstand door een onhandige opmerking. Zijn hartenkreet dat 'rechts Nederland bij het akkoord zijn vingers zou aflikken' achtervolgt hem sindsdien. Ook dat is typisch Rutte, vindt zijn omgeving. Welbespraakt, maar er glipt weleens wat tussendoor. 'Hij is niet altijd goed in het kiezen van woorden', zegt een voormalig woordvoerder. 'Hij moet zijn speeches goed laten nalezen.'


Zijn goede vriend Koen Petersen, vroeger samen in het bestuur van de JOVD, ziet een andere valkuil. 'Zijn blijmoedige karakter kan Mark in de beeldvorming ten onrechte een gebrek aan empathie aanwrijven. Hij heeft dat inlevingsvermogen wel, maar over zijn eigen sores tobt hij ook niet. Hij is nogal eens geneigd te zeggen: 'Kop op joh!' Mensen die wat zwaarder op de hand zijn, kunnen zich daaraan storen.'


Kritiek kan Rutte zelf goed hebben - mits het inhoudelijk is. Schippers: 'Als zijn integriteit in twijfel wordt getrokken, slaat hij hard terug.' Stomme fouten, door achteloosheid of slordigheid - 'Mark háát dat', zegt Petersen. Eric Trinthamer: 'Mark is zacht op de persoon, hard op de inhoud.' Stef Blok: 'Binnen een kwartier belt hij degene die ervan langs heeft gekregen of het weer goed gaat. Hij moet wel weer verder met die persoon.'


De valse start met het Koninklijk Huis - Rutte passeerde de koningin in de formatie en trok zich weinig aan van de spelregels - zal hij wel weer goed maken, denken zijn politieke vrienden. 'Hij zal zich niet 'ja en amen zeggend' in een probleem laten zuigen', zegt Schippers. 'Maar Mark is een communicator, dat komt goed.'


CV

1967


geboren op 14 februari in Den Haag


1988 - 1991


voorzitter JOVD, liberale jongerenorganisatie


1992


studeert in Leiden af als historicus


1992 - 2002


personeelsmanager bij Unilever


2002 -2004


staatssecretaris van Sociale Zaken


2004 -2006


staatssecretaris van Onderwijs


2006


wint nipt de interne lijsttrekkersverkiezing van Rita Verdonk


2006 - heden


partijleider en VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer


2010


formateur en beoogd premier van een minderheidskabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV


Rutte is ongehuwd en heeft geen kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden