Z-Amerika is ideologisch in de war

ZUID-AMERIKA lijkt op een keerpunt te zijn aangekomen. Burgers willen radicale veranderingen. In sommige landen (Argentinië, Venezuela, Uruguay) gaan zij daarvoor massaal de straat op....

Ineke Holtwijk

Colombia koos voor het eerst in de geschiedenis een partijloze president. In Bolivia werd een militante leider van cocaboeren verrassend tweede bij de presidentsverkiezingen. En in Brazilië maakt een voormalige fabrieksarbeider van nederige afkomst de meeste kans de volgende president te worden. In het verleden waren presidenten daar altijd 'zonen' van de traditionele elite of hadden minstens een universitaire opleiding.

De hang naar verandering wil niet zeggen dat het continent naar links afbuigt. De zittende linkse of zich links noemende presidenten doen het slecht. Zij zijn op het continent ver in de minderheid en blijven dat als opiniepeilingen gelijk krijgen.

Ten tweede is het de vraag in hoeverre de klassieke definities links en rechts hier nog opgeld doen. Zoals ook in Europa het geval is, zijn politieke leiders op het continent steeds vaker doeners zonder ideologie met een diffuus politiek vocabulaire.

Linkse presidenten die het moeilijk hebben, zijn Hugo Chavez in Venezuela en Alejandro Toledo in Peru. Algemeen wordt aangenomen dat Chavez bij een gepland referendum over zijn bestuur medio volgend jaar weggestemd zal worden.

Toledo, een ideologische zwabberaar met veel links jargon en weinig daadkracht, heeft zich in recordtijd impopulair gemaakt. Hij privatiseerde het elektriciteitsbedrijf in Arequipa, Peru's tweede stad met een zelfbewuste bevolking. De maatregel leidde tot felle protesten, niet alleen tegen de privatisering maar vooral tegen Toledo's regering.

De Colombianen kozen onlangs met overtuigende meerderheid Alvaro Uribe, een rechtse politicus, tot hun president. In Bolivia won de zakenman-met-Amerikaans-accent Sanchez de Lozada het pleit. Sanchez de Lozada was al eens president en hij heeft Bolivia toen geliberaliseerd. Heel Midden-Amerika en Mexico worden geregeerd door conservatieve leiders.

In Ecuador (volgende maand verkiezingen) leidt een behoudende bananenmagnaat in de peilingen. De Paraguayanen (verkiezingen in april) willen graag oud-generaal Lino Oviedo als hun president. Oviedo, een naar Brazilië uitgeweken couppleger, werkte in het verleden samen met ex-dictator Stroessner. In Chili is de 'pinochetista' Lavin zeker van het volgende presidentsschap.

Argentinië is door de dramatische economische crisis een land van snel wisselende scenario's geworden. Het is daarom moeilijk te voorspellen wie kanshebbers zijn in de vervroegde presidentsverkiezingen van eind maart. De show wordt nu gemaakt door oud-gouverneur Adolfo Rodriguez Saa (23 procent in peilingen), een man die principes snel inruilt voor resultaten, en senator Elisa Carrió (17 procent) die als een terriër vecht tegen corruptie.

Wat opvalt aan de race om de macht in Zuid-Amerikaanse landen, is de ideologische verwarring. Iedereen noemt zich progressief. In koor beloven kandidaten sociale rechtvaardigheid, banen en ontwikkeling. Het is een lege formule geworden die niets meer met visie te maken heeft. Het is hetzelfde als zeggen dat je voor vrede op aarde bent.

Het klassieke onderscheid tussen rechts (met stokpaardjes als orde, bescherming van het particulier bezit, kerk en gezin) en links (voor gelijkheid, vrijheid en vakbonden en tegen particulier bezit) bestaat nauwelijks meer.

De ideologische crisis van links sinds de val van de Muur is één reden. Links heeft geen alternatief model meer. Linkse regeringen trekken misschien extra geld uit voor landhervorming, maar ze voeren op straffe van een boycot door het IMF en internationale banken hetzelfde monetair beleid als een rechtse regering zou doen.

Een andere reden is dat kiezers traditionele politici en partijen wantrouwen. Zij associëren hen met corruptie en vriendjespolitiek. Velen geven de voorkeur aan populisten of aan 'blanco' buitenstaanders.

Wat bijdraagt aan de ideologische verwarring is dat veel kiezers in Zuid-Amerika de globalisering zien als de bron van alle kwaad, inclusief de armoede en werkloosheid. Dus politici kijken wel uit zichzelf te verkopen als rechts, liberaal of conservatief.

In de Braziliaanse campagne zie je dat politici hun strijd tegen de dictatuur oppoetsen of zelfs een moeder die actie tegen de militairen voerde van stal halen. Maar een band met een rechtse partij wordt verdoezeld in de levensloop. Want voordat je het weet, maken je tegenstanders je uit voor een rijdend loket van het IMF of een agent van buitenlandse belangen.

De Braziliaanse PT heeft in haar statuten het socialisme als doel staan, maar kiezers die de partij aan een meerderheid kunnen helpen zitten in het midden. Dus sloten de socialisten voor de verkiezingen een pact met een conservatieve partij. En hun presidentskandidaat looft het militair regime. Zelfs klassiek links is vandaag de dag moeilijk te herkennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden