Z-Afrika bestrijdt misdaad met 'buldogbeleid'

'Je moet drank voor ons kopen', zegt agent Sipho opeens. Pardon? Jullie hebben toch dienst? Geen probleem, meent Sipho. Nee, geen blikje bier, hij wil een fles brandewijn hebben....

Scène bij een politiebureau in Johannesburg. Onbeschaamd hengelen naar drank mag dan een klein incident zijn, het zegt veel over de mentaliteit in grote delen van het Zuid-Afrikaanse politiekorps. De politie is gedemotiveerd, onbetrouwbaar, lui, corrupt of nog erger - het aantal agenten dat de afgelopen jaren roofovervallen, autokapingen en moorden pleegde moet in de honderden lopen. Dit alles natuurlijk met de aantekening dat er ook nog duizenden goede agenten rondlopen.

De treurige staat van het politieapparaat verklaart voor een groot deel waarom de misdaad in Zuid-Afrika welig kan tieren. De hoge misdaadcijfers - waarbij de regio van Kaapstad overigens nog slechter scoort dan het als 'moordstad' aangeduide Johannesburg - vormen een bedreiging voor de ontwikkeling van het land, niet in de laatste plaats omdat potentiële investeerders erdoor worden afgeschrikt.

De nieuwe minister van Politie in de ANC-regering, Steve Tshwete, heeft daarom een offensief tegen de misdaad aangekondigd. 'We gaan de boeven aanpakken zoals een buldog een bot vermorzelt. We laten de politie op ze los, we gaan ze op hun lazer geven', sprak de immer met een donkere bril getooide Tshwete onlangs op een tournee door het land, waarbij hij zijn agenten in stadions toesprak.

Die oorlogszuchtige taal is de zoveelste poging van de regering om de misdaadbestrijding effectiever te maken. Eerdere pogingen bleven steken in uiterlijk vertoon, omdat het ANC niet wilde erkennen hoe ernstig de situatie is.

Tshwete, die in het ANC de reputatie geniet dat hij lastige klussen kan opknappen, is nu door president Mbeki op de politie gezet. De eerste weken van zijn bewind heeft hij vooral benut voor peptalk en media-optredens. Zo snorden de camera's toen hij samen met zijn collega's van justitie en gevangeniswezen een 'onverwacht' bezoek bracht aan een rechtbank in de township Alexandra.

De ministers beloofden dat het allemaal beter zou worden, nadat ze met bezorgde gezichten de gebroken ruiten hadden bekeken die al vele jaren niet gerepareerd waren, en nadat ze de verhalen hadden aangehoord over gebrek aan beveiliging, de bergen onafgehandelde zaken en de onervaren vervolgingsambtenaren.

De grote vraag is echter hoe de verlammende mentaliteit van veel politieagenten kan worden veranderd. Tijdens zijn peptalk-toernee verklaarde Tshwete dat hij de politie meer speelruimte wil geven om hard op te treden, onder meer door de regels voor het vuurwapengebruik te verruimen. 'Cowboys moeten niet janken', sprak de minister met donderende stem.

Tshwete's harde toon lijkt ook bedoeld om weerwerk te geven aan de toenemende neiging van burgers om het recht in eigen hand te nemen. Vooral de opmars van de vigilantegroep Mapogo a Mathamaga baart de regering zorgen. De knokploegen van Mapogo, die op het zwarte platteland ten noorden van Johannesburg zijn ontstaan, hebben er hun handelsmerk van gemaakt om verdachten af te ranselen met zwepen, soms tot de dood erop volgt.

De leider van Mapogo, zakenman John Magolego, beweert dat zijn organisatie veertigduizend leden heeft. Magolego speelt behendig in op het gebrek aan vertrouwen in de politie: 'Ik werk voor de arme mensen van Zuid-Afrika, die het slachtoffer worden van politieagenten die munt slaan uit de misdaad.' Bij de laatste verkiezingen werd hij voor de zwarte oppositiepartij UDM gekozen in het bestuur van de Noordprovincie. Er loopt een rechtszaak tegen hem en elf anderen wegens moord en mishandeling.

De harde toon van de regering is niettemin een gevaarlijk signaal, vinden waarnemers als Peter Jordi, een jurist van de Wits-universiteit die is gespecialiseerd in politiegeweld. Hij wijst op de beroerde naam die de politie nog altijd heeft door de martelingen en moordpartijen uit het tijdperk van de apartheid. Zijn vrees is dat dergelijke methodes straks weer door de vingers worden gezien, ditmaal onder de vlag van keiharde misdaadbestrijding.

Behalve het 'buldogbeleid' heeft de regering ook twee nieuwe landelijke eenheden in het leven geroepen. De ene, het Directoraat voor Speciale Operaties (bijnaam: de Schorpioenen), moet een soort Zuid-Afrikaanse FBI worden die de grote georganiseerde bendes gaat aanpakken. De andere is een eenheid die corrupte staatsdienaren en grote criminelen moet kaalplukken.

Deze eenheid sloeg onlangs onder het oog van de camera haar eerste slag: Piet Meyer, chef van de afdeling georganiseerde misdaadbestrijding van de provincie KwaZulu-Natal, zag zijn riante woning in Durban leeggehaald. Hij wordt ervan verdacht met een aantal collega's jarenlang maffia-achtige afpersings- en protectieactiviteiten te hebben ontplooid. Al die tijd was er niemand die hem durfde aan te pakken.

Dat is precies het gebrek van de Zuid-Afrikaanse politie: eerst moet de eigen stal worden uitgemest, daarna kan pas de andere misdaad succesvol worden bestreden. Wie een idee wil krijgen van de frustraties van politieagenten die wel deugen, hoeft alleen maar te luisteren naar inspecteur Eric Nkosi.

Nkosi werkt bij de interne onderzoekseenheid in Soweto, de afdeling die de corrupte agenten in de grootste zwarte township van het land moet vangen. De 22 rechercheurs hebben zevenhonderd dossiers in onderzoek, variërend van kleine corruptie tot overvallen en moord - en welgeteld één auto om op onderzoek uit te gaan. De drie andere wagens zijn in gebruik bij de leiding.

'Hoe kunnen we zo ons werk doen', klaagde Nkosi onlangs in de Sowetan. Volgens hem werkt dit soort situaties de corruptie alleen maar in de hand: de foute agenten weten hoe laks het systeem is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.