Young Adult, tussen servet en tafellaken

'Nu ook Young Adult' staat er op een piepklein bordje in de kast '14+' bij boekhandel Selexyz in Utrecht. Je kunt het makkelijk over het hoofd zien en dan nog is niet meteen duidelijk waar dat pijltje naar links op dat bordje precies naar verwijst. De rij boeken ernaast? Iets anders richting uitgang? Het is tekenend voor de stand van zaken. Vooralsnog gaat het bijna onopgemerkt en sluipenderwijs, van een beweging met banieren en triomfantelijk geschreeuw is geen sprake; toch is er niet minder dan een kleine revolutie gaande in boekenland: de jongerenliteratuur rukt op.


Young Adult? Zo heet voortaan het jeugdboek voor kinderen vanaf pakweg 14 jaar. Het is nog niet overal doorgedrongen, maar wanneer een grote boekhandel als Selexyz er een complete boekenkast voor heeft ingeruimd (want daar verwijst dat pijltje naar), hoe bescheiden ook, dan moet de opmars wel een feit zijn. Een beetje onwennig oogt het nog, qua positionering om de hoek bij de science fiction, tegenover het thrilleraanbod en met een pad ertussen bevrijd van de rest van de kinderboekenafdeling. Maar de eerste stap is gezet, Young Adult mag er wezen en krijgt de kans zich een te weg banen van uitgever naar verkoper naar lezer.


Sinds vorig jaar is er een serieuze prijs (de Grote Jongerenliteratuur Prijs), nog zo'n teken aan de wand. De term prijkt op websites van uitgeverijen als aanklikbaar subgenre (De Boekerij, Lemniscaat), dient bij wijze van bundeling van titels op een aanbiedingsfolder (Uitgeverij Cossee - Young Adult) en komt nu ook voor als fondsnaam. PYA heet het spiksplinternieuwe fonds van Prometheus, Prometheus Young Adult, dat deze week wordt gelanceerd met De belevenissen van een muurbloem van Stephen Chbosky ('Charlie probeert op zijn eigen manier vat te krijgen op de wereld van dates, familiedrama's, seks en drugs').


Is het een genre, een marketinginstrument of misschien nieuw elan? Van alledrie een beetje. Wat onder de noemer samenklit op de planken, is om te beginnen een vrolijk allegaartje van fantasy, chicklit, historische romans, probleem- en feelgoodboeken, vertaald en oorspronkelijk Nederlands werk.


Elixer, 'debuutroman van stijlicoon' Hilary Duff (Lizzy McGuire) staat er fiks in de kijker, naast de alom geprezen en gelauwerde trilogie Een groene bloem van onze eigen Floortje Zwigtman (over een jonge homoseksueel in het 19de-eeuwse Londen). Mark Haddons klassieker Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht (15-jarige worstelt aanstekelijk met autisme en de scheiding van zijn ouders) kom je tegen, tussen de in dit segment gerenommeerde Vlaamse auteurs Marita de Sterck (Met huid en haar) en Els Beerten (Allemaal willen we de hemel) en de altoos populaire Twilight-reeks van Stephenie Meyer.


Maar jongeren lazen toch niet? Dat is nou precies het punt, zegt Janetta de With, voormalig redacteur en nu verantwoordelijk voor pers & promotie bij uitgeverij Lemniscaat. 'Het is een bekend verschijnsel dat ook de kinderen die wel lezen dat steeds minder gaan doen, als ze eenmaal op de middelbare school zitten. Het lezen legt het bijvoorbeeld af tegen het sporten, bovendien werkt het literatuuronderwijs ook niet erg mee. En tegen de tijd dat ze 15 zijn, ben je ze kwijt als consument - zo wordt er gedacht.'


Maar tegen dat defaitisme moet een uitgever zich juist verweren, aldus De With. Door 'mooie literatuur aan te blijven bieden voor de doelgroep' en door niet bij de pakken neer te zitten. Hoe het ook kan, zag een van haar collega's op werkbezoek in Amerika, waar jongeren en ouderen eendrachtig voor kasten gelabeld 15-35 jaar (Young Adult) samendromden. Lemniscaat besloot tot een opmerkelijk initiatief.


Voorjaar 2009 organiseerde de uitgeverij de eerste gesprekken met CPNB, Stichting Lezen en andere experts, gevolgd door brainstorms rondom de vraag: hoe bereik je de doelgroep? Via de sociale media natuurlijk, en daar wordt aan gewerkt. Maar een en ander resulteerde ook in een zwaan-kleef-aan-actie, waarbij aan collega-uitgeverijen een bijdrage werd gevraagd voor een nog te vullen Young Adult-kast. 'Ze werden daarin helemaal vrij gelaten, dus ook de Twilight-serie was welkom.' Zo kwam een mooie boekenkast tot stand met een brede selectie, die gekoppeld aan een prijsvraag werd rondgereden op wieltjes tijdens Manuscripta 2009, de traditionele opening van het boekenseizoen - 'om de mensen te prikkelen'.


En zie, de boekhandelaren gaan overstag; in veel boekenwinkels, groot en klein, wordt het onderscheid al gemaakt. Wim Krings van boekhandel Krings in Sittard, al 25 jaar in het vak, gaat nog een stapje verder: hij heeft een aparte kast met 'jongerenboeken' en eentje ernaast met 'meidenboeken'. Dat sluit naar zijn gevoel het best aan bij zijn winkelpraktijk. 'Young Adult heeft wat meer inhoud', zegt hij. 'Maar veel meisjes geven de voorkeur aan het feelgoodgenre. Daar is niks mis mee, een beetje dromen. Maar ik hoop toch dat ze als ze klaar zijn met Gossip Girl een kast verder gaan kijken naar het wat zwaardere werk.'


Die zwaarte ligt overigens niet per se besloten in stilistisch raffinement of ingewikkelde vertelschema's. Maatschappelijke thema's als drugs, anorexia, eerwraak en incest zijn terugkerende onderwerpen. Zo valt hem ook op dat het vooral '14-, 15-, 16-jarigen' zijn die naar Natascha Kampusch' relaas over haar kidnapping en jarenlange opsluiting grijpen (De diefstal van mijn jeugd). En als hij een persoonlijke tip mag geven: Schuldig van Amy Efaw, over een jonge moeder die haar baby met het vuilnis weggooit, is 'echt een mooi boek en door de manier waarop het is geschreven uitermate geschikt voor de doelgroep'.


Krings: 'De categorie vanaf 14 jaar is jarenlang een vergeten groep geweest. Kinderboeken waren er tot 12, 14 jaar en daarna hield het op. Dan moest je maar literatuur gaan lezen, was het idee. Dat die groep tussen laken en servet daar misschien nog helemaal niet aan toe is en behoefte heeft aan boeken die bij de eigen belevingswereld passen, is een relatief nieuw inzicht.'


Jongerenliteratuur bestond vroeger niet, beaamt oud-kinderboekenuitgever Jacques Dohmen, die dertig jaar lang gezichtsbepalend is geweest voor het kinderboekenfonds van Queriode en in 2009 afscheid nam. En zelf is hij met zijn 64 jaar al helemaal van een generatie die in de boekhandel ronduit bevoogdend te woord werd gestaan: 'Dat waren altijd saaie boeken, die ze je aanraadden. Maar het is absoluut niet zo dat uitgevers het van bovenaf hebben opgelegd, zo van: een gat in de markt, we laten onze auteurs voor die leeftijd schrijven. Nee hoor. Auteurs komen met die boeken aan, zij hebben het gedaan.'


Young Adult mag in Nederland een nieuw begrip zijn, ergens eind jaren tachtig, begin jaren negentig diende de ommekeer zich al aan, zegt hij. Opeens braken internationaal enkele jeugdschrijvers door, die afweken van de gangbare, rechttoe-rechtaan verteltrant en heel overtuigend de verwarring, de kwetsbaarheid en het gebrek aan levenservaring van adolescenten wisten te vangen. Zij schreven doelbewust voor die leeftijdsgroep, aldus Dohmen.


Jan, mijn vriend van de Zweed Peter Pohl was voor hem zo'n eyeopener. 'Over een jongen, Krille, en zijn hartsvriend Jan, die in het circus werkt en halsbrekende toeren op de fiets uithaalt. Gaandeweg ontdekt een beetje slimme lezer dat Jan eigenlijk een meisje is, dat tegen haar wil wordt gedrild. Zij vindt uiteindelijk de dood en als de politie Krille naar haar lichaam brengt, volgt een scène die zeer indrukwekkend wordt verteld. Pohl schrijft in twee afzonderlijke lijnen, die in één lange zin met elkaar zijn verweven, op wat Krille zichzelf toestaat te zien en wat hij echt ziet. Dat kun je lezen met een vertelstem en een heel geëmotioneerde stem. Een prachtig literair procedé.'


Maar ook de Brit Aidan Chambers en de Nieuw-Zeelandse Margaret Mahy hebben in die jaren iets 'wakker gemaakt' waarmee een volgende generatie vooruit kon, weet Dohmen uit gesprekken met hedendaagse jongerenauteurs als Els Beerten, Bart Moeyaert en Edward van de Vendel. 'Young Adult is absoluut een verrijking', zegt hij. 'Als het maar niet leidt tot vervlakking: dat jongeren tot lezen worden verleid met toegankelijke soaps. Dat is iets waar ik me zorgen over maak; ik hecht aan literaire kwaliteiten.'


Intussen heeft de jury van de Grote Jongerenliteratuur Prijs (GJP) de eerste schifting gemaakt voor de oogst van 2010; eind maart wordt de longlist van 20 titels bekendgemaakt. Juryvoorzitter en 'ambassadeur' van het jongerenboek Ronald Giphart mag en wil niet op de zaken vooruitlopen, maar: 'het niveau is hoog'. Voor hem is het werk als voorzitter een natuurlijke voortzetting van wat hij jaren geleden al deed toen hij met collega-debutanten de stichting Mooie Jonge Schrijvers oprichtte en strijdbaar langs de scholen trok. 'Gingen we wijdbeens in de aula staan: dat literatuur niet iets is voor saaie mensen op zolderkamertjes of voor je opa en je oma. Nee, er is zoveel prachtige literatuur, die ook jongeren diep kan raken en vermaken zoals popmuziek en films dat doen. Ik schaam me daar niet voor. Als je zelf het plezier van lezen kent, wil je dat graag op anderen overbrengen.'


De GJP is in het leven geroepen voor boeken - één oorspronkelijk Nederlandstalig en één vertaald werk - 'die bijzonder goed aansluiten bij de belevingswereld van jongeren in de leeftijd van 15 tot 25 jaar'. Ook 'volwassen' literatuur die niet per se voor de leeftijdscategorie is geschreven maar wel aan de omschrijving voldoet, dingt dus mee. 'Jazeker, het is in principe heel goed mogelijk dat een en hetzelfde boek zowel de AKO-prijs als de Grote Jongerenliteratuur Prijs wint. Als Joe Speedboot in 2010 was uitgekomen, had het kunnen meedingen. En dat geldt ook voor mijn eigen Ik ook van jou.'


Zo rijk en veelsoortig als het aanbod in de Young Adult-kast in de boekhandel is, zo ruimhartig wil de jury van de GJP opereren, aldus Giphart. 'Als volwassene moet je je ineens schamen als je fantasy of thrillers leest. Daar gaan wij met deze prijs niet aan meedoen.


'Er is een Franse schrijver, Daniel Pennac, die ooit de onvervreemdbare rechten van de lezer heeft opgesteld. Een daarvan was: je moet je als lezer nooit schamen voor wat je leest. Alle genres zijn welkom, óók chicklit.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden